"Soyqırım" anlayışının hüquqi mənası BMT Baş Assambleyasının 9 dekabr 1948-ci il tarixli 260 A (III) saylı qətnamə ilə qəbul etdiyi "Soyqırım cinayətinin qarşısının alınması və ona görə cəzalar haqqında" Konvensiya ilə müəyyən edilmişdir və hər hansı milli, etnik, irqi və ya dini qrupların tam və ya qismən məhv edilməsi niyyəti ilə aşağıdakı hərəkətləri bildirir: belə bir qrupun üzvlərinin qətlə yetirilməsi; belə bir qrupun üzvlərinə ciddi bədən xəsarətləri və əqli pozğunluq yetirilməsi; hər hansı belə bir qrup üçün qəsdən onun tam və ya qismən məhvinə hesablanmış həyat şəraitinin yaradılması; belə bir qrup arasında uşaq doğumunun qarşısının alınmasına hesablanmış tədbirlər; uşaqların zorakılıqla bir insan qrupundan digərinə verilməsi.
Soyqırım cinayəti üçün xüsusi niyyətin olması zəruri element sayılır.
Xocalı soyqırımı törədilənə qədər Ermənistan tərəfindən azərbaycanlılara qarşı bir çox soyqırımlar həyata keçirilmişdi. Ermənistandan göndərilən silahlı dəstələr tərəfindən 1991-ci ilin iyun-dekabr aylarında Qarabağın dağlıq hissəsindəki 30-dan çox yaşayış məntəqəsi, o cümlədən Meşəli, Cəmilli, Tuğ, İmarət-Qərvənd, Sırxavənd, Umudlu, Kərkicahan və s. strateji əhəmiyyətli yaşayış məntəqələri yandırıldı, yüzlərlə azərbaycanlı qətlə yetirildi, yaralandı, əsir götürüldü. 1992-ci ilin yanvar-fevral aylarında Qaradağlı, Qaybalı, Malıbəyli, Aşağı Quşçular, Yuxarı Quşçular kəndləri işğal edildi. 1992-ci il evralın 25-dən 26-na keçən gecə əsrin böyük faciəsi Xocalı soyqırımı baş verdi. Erməni silahlı dəstələrinin Xocalıya hücumunu şəhərin coğrafi mövqeyi şərtləndirirdi. 7000 nəfər əhalisi olan Xocalı Xankəndindən 10 km cənub-şərqdə, Qarabağ dağ silsiləsində və Ağdam-Şuşa, Əsgəran-Xankəndi yollarının üstündə yerləşirdi. Qarabağdakı yeganə hava limanı da Xocalıdaydı. Şəhərin müdafiəsi əsasən milis və yenicə yaranmış Milli Ordu döyüşçülərinin hesabına təşkil olunurdu. Fevralın ikinci yarısından başlayaraq Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alınan Xocalı hər gün toplardan, ağır texnikadan atəşlərə, erməni silahlılarının hücumlarına məruz qalırdı. Ermənistan silahlı qüvvələri Xankəndində yerləşən keçmiş SSRİ-nin 4-cü ordusunun 23-cü dviziyasına daxil olan 366-cı motoatıcı alayın 10 tankı, 16 zirehli transpartyoru, 9 PDM ( piyadaların döyüş maşını), 180 hərbi mütəxəssisi və xeyli canlı qüvvəsi ilə Xocalını mühasirə etdi. Xocalı yerlə yeksan edildi. Xocalının işğalı zamanı azərbaycanlı soyqırımında 613 nəfər vəhşicəsinə işgəncələrlə qətlə yetirildi, onlardan 63 nəfəri azyaşlı uşaq, 106 nəfəri müxtəlif yaş hədlərində olan qadın, 70 nəfəri qoca idi. 487 nəfər şikəst edildi. Onlardan 76-ı uşaq idi. 1275 nəfər əsir alındı, 8 ailə məhv edildi, şəhər yandırıldı, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq bir valideynini itirdi. 186 nəfər itkin düşdü, onlardan 31-i uşaq (11 qız), 59-u qadın, 33-ü qoca (20 qadın) idi. İtkin düşmüş həmin 186 nəfərdən 95 nəfərinin ermənilər tərəfindən əsir və girov götürülməsi barədə şahid ifadələri var. Hə¬min 95 nəfərdən 12-si uşaq (2 qız), 23-ü qadın, 11-i qoca (7 qadın) idi.
Həmin gecə Xocalı sakinləri ilə bərabər, 1988-ci ildə Ermənistandan qaçqın düşərək Xocalıya pənah gətirmiş insanlar, Ermənistan silahlı qüvvələrinin Xankəndi şəhərini işğal edən zaman məcburi köçkün olmuş insanlar və 1989-cu ildə Fərqanə (Özbəkistan) hadisələri zamanı Azərbaycana sığınmış Axıska türkləri (onlar 54 ailə idi) də bu dəhşətli soyqırımın qurbanı oldular. Xocalıya hücumda 366-cı alayın milliyyətcə erməni olan zabiti mayor Oqanyan Seyran Muşeqoviçin komandanlığı al¬tında olmuş 2-ci taboru, Yevgeni Nabokixinin komandanlığı altında 3-cü taboru, 1-ci taborun qərargah rəisi Çitçyan Valeriy İsayeviç və alayda xidmət edən 50-dən artıq erməni zabit və giziri iştirak etmişdilər. Xocalıda insanlar xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirildilər. Ağdamda 181 meyitin üzərində aparılan məhkəmə-tibb ekspertizasının nəticəsinə görə qəlpə təsirindən 20, güllə təsirindən 151, küt alət təsirindən 10 nəfər ölmüşdü. Ekspertizada olanların 13 nəfəri azyaşlılar olmuşdur.
Rusiyanın “Memorial” hüquq-müdafiə mərkəzinin məlumatına görə diri adamın baş dərisinin soyulması faktı qeydə alınmışdır. Parisdə çıxan “Le Monde” qəzeti 1992-ci il 14 mart tarixdə yazırdı: “...Ağdamda olan xarici jurnalistlər Xocalıda öldürülmüş uşaq və qadınlar arasında üçünün baş dərisinin soyulduğunu, dırnaqlarının qopardıldığını görmüşlər. Bunlar Azərbaycan təbliğatı deyil, reallıqdır...” Moskvada çıxan “İzvestiya”, Parisdə çıxan “Krua L`Evo-ne¬man” jur¬nalı, Londonda çıxan “Tayms” qəzeti, “Sandi Tayms” qəzeti, “Feyneşnl Tayms” qəzeti, Parisdə çıxan “Valer Aktyuel” jurnalı Xocalıda ermənilərin törətdikləri qəddar qətllərdən bəhs edirdilər.
Rusiyanın “Novaya qazeta” nəşrinin Qarabağ müharibəsini izləmək üçün bölgəyə ezam edilən, erməni qüvvələrinin nəzarəti altında olan ərazilərdə fəaliyyət göstərən əməkdaşı, jurnalist Viktoriya İvleva məqaləsində xatırlayır: “1992-ci il fevralın 26-da Xankəndi yaxınlığında erməni əsgərlərinin əhatəsində müharibədən reportaj hazırlayarkən duman və çovğunun arasından erməni silahlılarının müşayiəti altında bizə tərəf hərəkət edən, çoxu ayaqyalın, başı açıq olan dəstəni gördüm. Onların arasında bir qadın da dayanmışdı, yanında iki azyaşlı uşağı var idi. Qadının qucağında təxminən yaş yarımlıq, başından və ayağından qəlpə yarası almış oğlan uşağı, bir də təzə doğulmuş körpə gördüm. Onların necə əsir götürüldüyünün şahidi olmamışdım, çünki mən cəbhənin ikinci eşelonunda, həkimlərlə bir sırada idim. Erməni əsgərlərinin hamısının qollarında bir-bi¬rini tanımaq üçün ağ sarğı var idi, mənim də qoluma belə sarğı bağlamışdılar ki, tanısınlar və atəş açmasınlar. Ancaq həmin gün sarğı haradasa itmişdi, əsirləri gətirən erməni əsgərlərindən biri gözlənilmədən avtomatın qundağı ilə kürəyimə iki zərbə endirib, anlamadığım dildə nəsə dedi. Bu zərbələrin ağrısını bütün həyatım boyu hiss edəcəyəm. Sivilizasiyanın yoxa çıxdığı bir vaxtda əsgər çəkmələrinin tozunda mən heç kimə çevrilmişdim. Yanımda bir də təzə doğulmuş körpə var idi və mən onu qorumalı idim”. Yeni doğulan körpə Xocalıda məskunlaşan Axıska türklərindən olan Günay xəsarət alıb epilepsiya xəstəsi oldu, sonra danışıq qabiliyyətini itirdi və 19 yaşında vəfat etdi.
Xocalı soyqırımının şahidi olan fransız jurnalist Jan İv Yunet şahidi olduğu mənzərədən təsirlənərək, həmin illərdə gördüklərini belə təsvir edir: “Biz Xocalı faciəsinin şahidləri olduq, həlak olmuş yüzlərlə dinc sakinin – qadınların, uşaqların, qocaların, eləcə də Xocalını müdafiə edənlərin cəsədlərini gördük... Bu, dəhşətli mənzərə idi. Mən müharibələr haqqında, alman faşistlərinin qəddarlığı haqqında çox eşitmişdim. Lakin 5-6 yaşlı uşaqları, dinc əhalini qətlə ye-tirən ermənilər faşistləri də geridə qoymuşdular”.
Fransada qondarma "erməni soyqırımı” barədə arxiv materiallarını araşdıran türk araşdırmaçı Əli Rzaoğlu “Xocalı erməni generallarının xatirələrində” adlı araşdırmasında Xocalı soyqırımında iştirak etmiş 34 erməni hərbçisinin xatirələrini təqdim edir. Kanadada yaşayan erməni Vasili Stardiyan onunla müsahibədə bildirib ki, Xocalıdan və Qarabağdan olan 170 uşağın daxili orqanlarını əməliyyat yolu ilə çıxararaq, Avropaya, ABŞ-a satıb.
Beynəlxalq hüquq sənədləri nəzərə alınaraq, soyqırım cinayət kimi aşağıdakı hüquqi nəticələr çıxarmağa əsas verir: a) Soyqırım cinayəti törətmiş şəxslərin cinayət təqibi və cəzalandırılması qaçılmazdır. b) Cinayət tərkibi təkcə soyqırım aktının törədilməsi deyil, həm də soyqırım törədilməsi məqsədilə sui-qəsd, soyqırım törədilməsində birbaşa və açıq şəkildə təhrikçilik, soyqırım törədilməsinə qəsd və soyqırımda iştirakdır. c) Soyqırım törətmiş şəxslərə universal yurisdiksiyanın prinsipləri tətbiq edilməlidir. d) Soyqırım cinayəti törədilərkən əmrin icrasına istinad etmək məsuliyyətdən azad etmir. e) Rəhbərlər soy¬qırım cinayətinin qarşısını almaq üzrə hərəkətləri həyata keçirmədikləri üçün məsuliyyət daşıyırlar. f) Soyqırım cinayətlərinə cinayət məsuliyyətinin tətbiqinə cəlbetmə müddəti tətbiq edilmir. g) Soyqırım cinayətinə münasibətdə qanunun retroatik tətbiqinə yol verilir. l) Soyqırım cinayəti törətmiş şəxslər cinayət məsuliyyətinə cəlb edilmələri üçün tələb edən ölkəyə verilməlidirlər. Beynəlxalq Məhkəmə Xocalı soyqırımını soyqırımı kimi tanımalıdır.
R.Köçəryan, S.Sarkisyan hökuməti azərbaycanlılara qarşı soyqırımlarını, kütləvi terror aksiyalarını Ermənistanda dövlət səviyyəsində törətmişlər. Xocalı soyqırımında iştirak edən erməni terrorçular Ermənistanda “milli qəhrəman” kimi dövlətdə ali vəzifələrə təyin edildi. Xocalı soyqırımında məsuliyyət Ermənistan prezidenti olmuş R.Köçəryandan, S.Sarkisyandan da yan keçməməlidir.
Ramilə Dadaşova
Siyasi elmlər doktoru, dosent,
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Beynəlxalq münasibətlər və geosiyasət şöbəsinin müdiri
