Kreml işi vaxtından əvvəl bağlamaqla məsuliyyəti çiynindən atmağa çalışır!
Rusiyanın AZAL təyyarəsi ilə bağlı cinayət işinə xitam verməsi nə hüquqi, nə də siyasi baxımdan qəbulolunan addımdır. Bu qərar istintaqın obyektiv nəticəsi yox, açıq şəkildə məsuliyyətdən yayınmaq cəhdi kimi görünür. Çünki Rusiya Prezidenti səviyyəsində artıq etiraf olunur ki, hadisə Rusiya ərazisində baş verib və təyyarə hərbi raketin partlayış qalıqları nəticəsində zədələnib. Bu faktın özü Rusiyanın məsuliyyətini avtomatik aradan qaldırmır.
Rusiya tərəfi məsələni dar cinayət hüququ çərçivəsinə salaraq iddia edir ki, AZAL təyyarəsi məqsədli şəkildə vurulmayıb, belə bir niyyət olmayıb və birbaşa zərbə endirilməyib. Amma beynəlxalq aviasiya hüququ niyyətə yox, nəticəyə və məsuliyyət zonasına baxır. Hava məkanına nəzarət edən dövlət orada aparılan hərbi fəaliyyətin mülki uçuşlar üçün təhlükəsizliyini təmin etməyə borcludur. Bu təminat pozulubsa, “təsadüf” arqumenti məsuliyyəti aradan qaldırmır.
Daha ciddi məqam ondan ibarətdir ki, Qazaxıstanda aparılan beynəlxalq və texniki istintaq hələ başa çatmayıb. Belə olan halda Rusiyanın öz daxilində istintaqı bağlaması beynəlxalq praktikaya ziddir. Normal hallarda bütün tərəflərin iştirakı ilə yekun hesabat gözlənilir və yalnız bundan sonra hüquqi qərarlar verilir. Rusiya isə prosesi qabaqlayaraq, “özümüz araşdırdıq, məsuliyyət yoxdur” mövqeyini nümayiş etdirir.
Bu yanaşma təhlükəli presedent yaradır. Mesaj açıqdır: hadisə Rusiya ərazisində baş verib, Rusiya silahından istifadə olunub, amma Rusiya buna görə cavabdeh deyil. Əgər bu yanaşma normal qəbul edilərsə, mülki aviasiyanın təhlükəsizliyi anlayışı formal xarakter alar və bu sahədə də beynəlxalq qaydalar faktiki olaraq mənasızlaşar.
Bu, Rusiyanın ilk belə davranışı deyil. 2014-cü ildə Malaysia Airlines-in MH17 reysi Donbas üzərində vurulduqda beynəlxalq istintaq Rusiya istehsalı silahların istifadə olunduğu qənaətinə gəldi. Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatı (ICAO) və digər beynəlxalq qurumlar məsuliyyəti Rusiyanın üzərinə qoydu. Lakin Moskva bu nəticələri rədd etdi, araşdırmaları qərəzli adlandırdı və məsuliyyəti üzərinə götürmədi. AZAL təyyarəsi ilə bağlı indiki davranış mahiyyət etibarilə eyni xəttin davamıdır: beynəlxalq nəticələri tanımamaq, məsuliyyəti dar daxili hüquqi çərçivəyə sıxışdırmaq və siyasi məsuliyyətdən yayınmaq.
Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun bu addımı “ciddi təəccüb doğuran” və vaxtından əvvəl atılmış addım kimi qiymətləndirməsi tam əsaslıdır. Çünki burada söhbət təkcə bir təyyarə hadisəsindən yox, dövlətlərin beynəlxalq öhdəliklərə hörmət edib-etməməsindən gedir. Cinayət işinin bağlanması nə hadisənin səbəblərini aradan qaldırır, nə də zərərçəkən tərəfin suallarını cavablandırır.
Bu təcrübədən çıxış edərək, Azərbaycan emosional deyil, prinsipial və ardıcıl hərəkət etməlidir. Rusiya daxilində verilmiş xitam qərarını yekun həqiqət kimi qəbul etməməli, beynəlxalq istintaqın nəticələri açıqlanana qədər mövqeyini açıq saxlamalıdır. Məsələ beynəlxalq aviasiya müstəvisində saxlanılmalı, ICAO və digər mexanizmlər tam şəkildə işə salınmalıdır. Hüquqi məsuliyyətlə yanaşı, kompensasiya və siyasi cavabdehlik məsələsi də gündəmdə qalmalıdır.
Azərbaycanın əsas xətti aydın olmalıdır: hava məkanında baş verən hərbi fəaliyyət mülki təyyarəyə zərər vurubsa, niyyətdən asılı olmayaraq məsuliyyət mövcuddur. Rusiyanın “işi bağladıq” deməsi bu məsuliyyəti aradan qaldırmır. Beynəlxalq hüquq baxımından suallar hələ də cavabsızdır və bu suallar cavablandırılmadan hərhansı xitam qərarı nə hüquqi, nə də siyasi legitimlik qazana bilər.
Akif NƏSİRLİ
