ABŞ prezidenti Donald Trampın “narkotiklərlə mübarizə çərçivəsində Venesuelada quru əməliyyatları keçirmək” niyyəti barədə bəyanatı beynəlxalq gündəmdə böyük rezonans doğurub. Bu açıqlama təkcə Cənubi Amerika regionu üçün deyil, həm də Rusiya, Çin və İran kimi qüvvələrin iştirak etdiyi qlobal güc balansı üçün ciddi siqnal kimi dəyərləndirilir.
Rəsmi ritorikada Tramp “narkotik kartellərinə qarşı əməliyyat”dan danışsa da, ekspertlər hesab edir ki, məqsəd təkcə narkotiklərlə mübarizə deyil.
Venesuela dünyanın ən böyük sübut olunmuş neft ehtiyatlarına malikdir (təxminən 303 milyard barel - BP Statistical Review, 2024). Bu dövlət Rusiya və Çinlə sıx enerji və hərbi əməkdaşlığa malikdir. Nikolas Maduro hakimiyyəti ABŞ-ın təsir zonasında olan Latın Amerikası regionunda anti-amerikan blokun əsas dayağıdır. Bu baxımdan Trampın bəyanatı “narkotiklərlə mübarizə” bəhanəsi altında geosiyasi balansı dəyişmək cəhdi kimi qiymətləndirilir.
Rusiya 2018-ci ildən etibarən Venesuelaya “Su-30” qırıcı təyyarələri, hava hücumundan müdafiə sistemləri (S-300), hərbi müşavirlər və texniki mütəxəssislər göndərib.
Moskva həmçinin "Rosneft" vasitəsilə Venesuelanın neft sektorunda strateji paya malikdir. Bu əməkdaşlıq nəticəsində Rusiya Qərb yarımkürəsində öz təsirini qoruyan yeganə güc olub. ABŞ isə Venesuela rejimini “Latın Amerikasında Rusiya forpostu” adlandırır.
ABŞ administrasiyası 2019-cu ildə Maduronu devirmək üçün müxalifət lideri Xuan Guaidonu “keçici prezident” kimi tanımışdı, lakin bu plan uğursuz olmuşdu.
Yeni bəyanat, demək olar ki, həmin siyasətin sərt güclə bərpasını özündə ehtiva edir.
Venesuela həm Rusiya, həm də Çin üçün strateji önəm daşıyır. Çin bu ölkəyə 60 milyard dollardan çox kredit verib və onu neft müqabilində geri alır. Rusiya üçün isə bu, ABŞ-ın “arxa bağçası”nda nüfuz layihəsidir.
Əgər ABŞ ordusu Venesuela ərazisində əməliyyata başlasa Moskva bunu öz maraqlarına təhdid kimi qəbul edəcək. Kremlin cavabı isə asimmetrik ola bilər. Məsələn, Moskva Ukraynada, Suriyada və ya Afrikada ABŞ maraqlarına qarşı təzyiqi artırmaqla buna cavab verə bilər. Bu isə qlobal qarşıdurmanı genişləndirə bilər.
ABŞ-ın belə əməliyyatı üçün nə BMT Təhlükəsizlik Şurasının sanksiyası, nə də Venesuela hökumətinin razılığı yoxdur. Bu isə əməliyyatın beynəlxalq hüquq baxımından “suverenliyə müdaxilə” kimi qiymətləndirilməsinə səbəb ola bilər.
Bu ssenari İraq (2003) və Liviyadakı (2011) hadisələri xatırladır. Lakin fərq ondadır ki, bu dəfə qarşı tərəfdə Rusiya kimi nüvə gücü olan dövlətin birbaşa maraqları var.
Hazırkı mərhələdə vəziyyət III Dünya müharibəsinin başlanması kimi qiymətləndirilmir. Amma dünya müharibəsinə aparan zəncirvari gərginliklərin başlanğıcı ola bilər.
Mümkün ssenarilər:
1. Məhdud əməliyyat – ABŞ Venesuela sərhədlərində “anti-narkotik” əməliyyatı aparır, lakin dərinliyə girmir (ən real variant).
2. Hakimiyyət dəyişikliyi cəhdi – ABŞ dəstəklı qruplar Maduroya qarşı daxili sabitliyi pozmağa çalışır.
3. Birbaşa toqquşma – ABŞ qüvvələri Venesuela ərazisinə daxil olur, Rusiya hərbi yardımı artırır və qarşılıqlı qarşıdurma yaranır (bu, artıq qlobal böhranın başlanğıcı ola bilər).
Yəni Trampın bəyanatı bir tərəfdən ABŞ-ın qlobal təsir dairəsini yenidən bərpa etmək cəhdidir, digər tərəfdən isə Rusiyanın Qərb yarımkürəsindəki mövqelərinə təzyiq məqsədi daşıyır. Ancaq bu addım qlobal bazarlarda qeyri-sabitlik yarada, ABŞ-ın NATO müttəfiqləri arasında fikir ayrılıqlarını dərinləşdirə, Rusiya və Çin arasında hərbi-siyasi ittifaqı daha da gücləndirə bilər. Nəticədə, bu bəyanat dünya müharibəsinin başlanğıcı deyil, amma dünya nizamının yenidən formalaşması istiqamətində kəskin dönüş nöqtəsi ola bilər.
Bu həm də ABŞ tərəfindən Rusiyanı daha bir cəbhəyə cəlb edib, onun gücünü daha tez tükəndirmək məqsədi güdə bilərmi? Baki-xeber.com-a görə, belə bir strategiya mümkün və məntiqlidir. Amma həm təsir etibarilə, həm də təhlükə baxımından çox riskli və nəticələri qeyri-müəyyəndir.
Nəyə görə bu “Rusiya-nı başqa cəbhəyə çəkmək” siyasəti məntiqli görünür?
ABŞ-ın Venesuelaya qarşı son hərəkətləri (dənizdə və qayıqlara zərbələr, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinə (CIA) geniş əməliyyat səlahiyyətlərinin verilməsi və mümkün quru əməliyyatlarına işarə) təkcə narkotiklərlə mübarizə bəhanəsi kimi izah edilmir. Bir çox ekspert bunun Maduro rejimini zəiflətmək və siyasi dəyişiklik yaratmaq məqsədi daşıdığını deyir. Bu, Moskvanın Qərb yarımkürəsindəki dəstəyini test etmək və Rusiyanın resurslarını bir nöqtədən daha uzağa yaymağa məcbur etmək strategiyasına uyğundur.
Bir dövlət (xüsusən də nüvə gücü) digər tərəfin diqqətini və hərbi resurslarını uzaq məsafəyə yönəltməyə məcbur edərsə, onun Ukraynada və ya başqa mövqelərdə istifadə edə biləcəyi gücü azalır. Bu, klassik “çoxsaylı cəbhələr” strategiyasının məqsədidir - rəqibi tükəndirmək, logistika və qorunma xərcini artırmaq. ABŞ-ın məqsədi həm də Rusiyanın diplomatik və iqtisadi yardım xərclərini artırmaq ola bilər.
Rusiya Venesuelada əsasən hərbi müşavirlik, hava-müdafiə sistemi təchizatı və enerji-iqtisadi əlaqələri ilə mövcuddur. Moskva bu əlaqələri “simsiz” saxlamaqla Karakası dəstəkləyir, amma bu, Ukraynada və digər yerlərdə sərf etdiyi resurslarla müqayisədə daha məhdud girişimdir. Yəni ABŞ Venesuelaya təzyiqi artırmaqla Rusiyanın diqqətini cəlb edə bilər, amma bu, dərhal qarışıq böyük hərbi əməliyyatlara gətirib çıxarmaya da bilər — daha çox diplomatik və asimmetrik cavab təmin edə bilər. Moskva ABŞ-ın birbaşa hərbi əməliyyatlarını öz maraqlarına təhdid kimi qəbul edib, ona qarşı addım atarsa, bu vəziyyət regiondan beynəlxalq səviyyəyə keçə bilər. Qanuni və siyasi geridönüşlər ABŞ-ın suveren ölkəyə giriş cəhdləri beynəlxalq hüquq və müttəfiqlər arasında tənqidə səbəb olur. Bu isə Qərbin birlik və legitimlik mövqeyini poza bilər.
Rusiya böyük ölçülü hərbi reaksiyadan çəkinə bilər, amma iqtisadi, kiber, proksi və ya başqa mövqelər üzrə (məsələn, Ukrayna və ya Suriyada) əməliyyatları gücləndirə bilər. Əgər ABŞ məqsədyönlü peşəkar əməliyyatlar, kəşfiyyat və yerli müxalif qüvvələrlə koordinasiya qurarsa, Rusiya üçün “ucuz” olmayan kiçik, davamlı baş ağrısı yarada bilər. Yox, əgər Rusiya Venesuelaya çox az resurs sərf etməklə yalnız siyasi və simvolik dəstək nümayiş etdirərsə, ABŞ-ın bu addımı Rusiyanı əhəmiyyətli dərəcədə “tükəndirməyə” cəlb edə bilməz. Rusiyanın mövqeyi göstərir ki, Moskva Venesuelaya “az resursla” strateji dairə saxlaya bilər.
Tramp administrasiyası üçün daxili siyasət (seçki mesajları, sərt xarici siyasət imici), həmçinin Latın Amerikasında nüfuz bərpası və narkotiklərə qarşı sərt mövqe nümayişi kimi səbəblər də rol oynaya bilər. Bu halda “Rusiyanı tükəndirmək” məqsədi paralel hədəf ola bilər, amma əsas deyil.
Yəni mümkün və məntiqli məqsəd Venesuelaya təzyiq vasitəsilə Rusiyanı əlavə müqavilə və xərclərə məcbur etmək taktiki və strateji baxımdan uyğun bir hədəfdir. Lakin effektivliyi qeyri-müəyyəndir. Rusiyanın cavabları asimmetrik və simvolik ola bilər və bu addım Moskvanı dərhal zəiflədə bilməz. Siyasətin uğursuz idarə olunması regional eskalasiyaya və beynəlxalq böhrana yol aça bilər, xüsusən də Rusiya daha sərt cavab verərsə.
Akif NƏSİRLİ
