“Əhəmiyyətli diplomatik proseslər fonunda Azərbaycan prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev Yerusəlimdə baş nazir Benyamin Netanyahu ilə geniş danışıqlar aparıb və rəsmilər bunu regional siyasətdə potensial “oyunu dəyişən an” kimi təsvir ediblər”. Bu fikirlər İsrailin “The Jerusalem Post” nəşrində yer alıb.
Nəşr daha sonra yazır: "Cənab Hacıyev prezident İlham Əliyevin salamlarını baş nazir Netanyahuya çatdırıb", - Azərbaycanın İsraildəki səfirliyindən bildiriblər ki, hər iki tərəf ikitərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsi və regional hadisələri müzakirə edib.
Netanyahunun ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə strateji dialoqundan cəmi 48 saat sonra baş tutan yüksək səviyyəli görüş müzakirələrlə tanış olan diplomatik mənbələrə görə, Azərbaycanın İbrahim razılaşmaları çərçivəsinə potensial daxil olması üçün artan sürətdən xəbər verir. İsrailin yüksək rütbəli rəsmisi “The Jerusalem Post” a deyib: “Azərbaycan otuz il ərzində müsəlman dünyasında İsrailin ən etibarlı tərəfdaşlarından biri olub. Ölkənin regional təhlükəsizlik arxitekturası üçün strateji əhəmiyyətini qiymətləndirməmək olmaz”. ABŞ-ın tanınmış beyin mərkəzi olan Atlantik Şura bu yaxınlarda vurğulamışdı ki, Vaşinqton Bakı ilə öz əlaqələrini gücləndirmək üçün İsrailin Azərbaycanla diplomatik və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığından dərs almalıdır: “Azərbaycanla sıx əlaqələr ABŞ-a Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri arasında daha güclü mövqe qazanmasına kömək edə bilər. Bu, Mərkəzi Asiya ölkələri və xüsusilə də Mərkəzi Asiya üçün enerji ixracı baxımından daha da müsbət bir hal olacaq. Region Asiyadan Avropaya həm Rusiyadan, həm də İrandan yan keçən ticarət yolu olan Orta Dəhlizə ev sahibliyi edir”. “Begin-Sadat” Strateji Araşdırmalar Mərkəzi “Azərbaycanı Trampın regional planlarına və İsrailin maraqlarına necə səmərəli cəlb etməli: praktik tövsiyələr” adlı xüsusi perspektiv sənədi dərc edib. Burada qeyd edilir ki, İsrail və ABŞ-dakı İsrailyönlü qüvvələr Azərbaycanın Amerika-İsrail regional inkişaf, investisiya və texnologiya tərəfdaşlıqları sırasına daxil edilməsini fəal şəkildə müdafiə etməlidir. İsrail artıq Mərakeş üçün Amerika şirkətlərini cəlb edən üçtərəfli tərəfdaşlıq modelini inkişaf etdirir və bu yanaşmanı İbrahim sazişlərinin genişləndirilməsi çərçivəsində müdafiə, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik sahələrində Sünni Körfəz monarxiyalarına və ABŞ-a da genişləndirməyi planlaşdırır. Azərbaycanın bu cür təşəbbüslərdə iştirakı İsrailin regional tərəfdaşlıqlarının müsəlman komponentini gücləndirərdi. Üstəlik, bu, Vaşinqtonun regional inkişaf və müdafiə layihələrində maliyyə yükünü azaltmaq üçün ABŞ müttəfiqləri arasında çoxtərəfli əməkdaşlığı genişləndirmək üçün Tramp administrasiyasının strategiyasına tam uyğun gəlir.
Sənəd mühüm maneəni vurğulayır. “1992-ci ildən ABŞ-ın Azərbaycana yardımını məhdudlaşdıran qanunvericiliyə düzəliş olan 907-ci maddə. “ABŞ və İsrailin yeni “Böyük Yaxın Şərq” arxitekturası çərçivəsində Azərbaycanın üstünlüklərindən tam şəkildə yararlanması üçün bu formal maneələr aradan qaldırılmalıdır”, - deyə hesabatda bildirilir. Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycanın İsraillə onilliklər boyu strateji əlaqələri olan müsəlmanların çoxluq təşkil etdiyi ölkə kimi unikal mövqeyi onu İbrahim sazişlərinin Yaxın Şərq, Asiya və Afrikadakı müsəlman ölkələrinə genişləndirilməsi üçün cəlbedici tərəfdaş edir. Azərbaycanın Xarici İşlər və İqtisadiyyat nazirliklərinin bir neçə yüksək vəzifəli məmuru illərdir İsraillə ikitərəfli münasibətlərdə fəal şəkildə məşğul olublar və sazişlər genişləndikcə “The Friedman Center for Peace Throughth” mərkəzində, Abraham Fondunda məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərə bilərlər. Ölkə kritik dövrlərdə, o cümlədən HƏMAS və “Hizbullah” ilə son münaqişə zamanı neft ixracını 55% artırmaq da daxil olmaqla, ardıcıl olaraq İsraili dəstəkləyib. Hacıyevin səfərinin vaxtının İranın nüvə proqramı ilə bağlı ABŞ-İsrail koordinasiyasının yenilənməsi ilə üst-üstə düşməsi Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini vurğulayır. Həm İsrail, həm də Azərbaycan üçün onların təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı indiki geosiyasi kontekstdə xüsusilə dəyərlidir. Tramp administrasiyası regional ittifaqları yenidən formalaşdırmağa çalışdığı bir vaxtda Azərbaycanın İsrailin “Böyük Yaxın Şərq”və inteqrasiyasının asanlaşdırılmasında rolu artır. Ölkə, İsrail üçün ~xüsusilə də digər müsəlman dövlətləri ilə təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsində həlledici rol oynaya bilər”. İsrail Müdafiə Qüvvələrinin Kəşfiyyat Korpusunun sabiq polkovnik-leytenantı Mordexay Kedar da qeyd edir ki, Azərbaycan İsrailə dost ölkə olmaqla yanaşı, ABŞ-dan sonra ikinci ən əhəmiyyətli müttəfiqidir. O bildirir ki, Azərbaycanla İsrail arasındakı münasibətlər qarşılıqlı hörmət və dostluq əsasında formalaşıb və bu, iki ölkə arasında birgə fəaliyyət, strateji əməkdaşlığın rəmzinə çevrilib. Bildirilib ki, həm Azərbaycan, həm də İsrail üçün faydalı olan bu dostluq əlaqələrini qiymətləndirməmək olmaz. Ekspertin fikrincə, Azərbaycan İsrailin Qərb müttəfiqlərindən fərqli olaraq, İsrail-Fələstin münaqişəsinə yanaşması ilə seçilir. Demək olar ki, bütün Qərb ölkələri İsrail terror aksiyalarına cavab verdiyi hallarda belə ona Fələstinlə bağlı təzyiq göstərsə də, Azərbaycan heç vaxt İsrail-Fələstin münaqişəsinin onun İsraillə münasibətlərinə mənfi təsir etməsinə imkan verməyib. Ekspert tərəfindən 1990-cı illərin əvvəllərindən Azərbaycanın İsrailin enerji təhlükəsizliyinin əsas təminatçısı olduğu xatırladılıb. Azərbaycanın İsrailə verdiyi neftin bu ölkənin enerji təhlükəsizliyi
üçün önəmli olduğu vurğulanıb. Lakin bu tərəfdaşlıqdan yalnız İsrailin faydalanmadığı, Azərbaycanın da İsrail məhsullarını daima aldığı, 2000-ci illərin sonundan Azərbaycanın İsrailin ən böyük silah idxalçısına çevrildiyi diqqətə çatdırılıb. Ekspert tərəfindən Azərbaycanın İsrail üçün başqa bir sahədə, yəni Yerusəlim və Ankara arasında vasitəçilikdə də əvəzsiz olduğu qeyd edilib. O, Türkiyə və Azərbaycan xalqlarının özlərini iki dövlətdə yaşayan bir millət hesab etdiyini, Türkiyənin Azərbaycanın ən böyük müttəfiqi olduğunu qeyd edib. Azərbaycanın həm İsrail, həm də Türkiyə ilə yaxın əlaqələrinin onu hər iki ölkə üçün ideal vasitəçiyə çevirdiyini bildirib.
Ramil QULİYEV
