Təkcə xalqlar deyil, abidələr də, tarix də, mədəniyyət də genosidə məruz qalır. Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalı altında olan Azərbaycan torpaqlarında abidələrimiz, tarixi şəhərlərimiz, maddi-mədəni sərvətlərimiz ermənilər tərəfindən genosid edilir.
Bildiyimiz kimi, işğal altında olan ərazilərimizdəki abidələr ermənilər tərəfindən təcavüzə məruz qalıb, hətta onların əzəli tarixi adları kataloqlardan silinərək erməniləşdirilmiş adlarla əvəzlənib.
Alimlərin apardığı tədqiqatlar zamanı işğal olunmuş ərazilərdə xeyli sayda yeni material ortaya çıxıb. Belə ki, Dağlıq Qarabağ ərazisində qalan maddi mədəniyyət nümunələrimizə qarşı ermənilər tərəfindən vandalizm aktları həyata keçirilməkdə davam edir. Bunlar xüsusən müsəlman inanc yerləri ilə bağlıdır. Bu abidələrin kütləvi şəkildə dağıdılmasına başlandı. Azərbaycanın aidiyyəti QHT-ləri, vətəndaş cəmiyyəti müxtəlif dövrlərdə faktlarla bağlı beynəlxalq təşkilatlara müraciət edib. Lakin onların səsinə səs verən olmayıb.
Ermənilər tərəfindən dağıdılan məscidlərimiz, türbələrimiz, abidələrimiz məhv olub gedir. Qeyd edilənə görə, işğal altında olan torpaqlarımızdakı abidələrimizin sayı hazırda Azərbaycanda dövlət qeydiyyatında olan abidələrin sayından qat-qat çoxdur və bu, tədqiqatlar zamanı məlum olub. Həmin abidələrin sayı 3000-ə yaxındır. Təkcə Laçın rayonu ərazisində tarix-mədəniyyət abidələrini nəzərə alsaq, burada 275 abidə var, ermənilər isə orada 73 abidə olduğunu vurğulayırlar. Abidələrlə bağlı saysız pozuntu olduğunu deyən mütəxəssislər bildirirlər ki, bir çox abidənin tarixi saxtalaşdırılıb.
Ümumiyyətlə, işğal olunan ərazilərdə elə bir kənd, elə bir qəsəbə yoxdur ki, orada tarixi mədəniyyət abidəsi olmasın. Məsələn, Dağlıq Qarabağ ərazisində kifayət qədər çox, Kəlbəcər, Laçın ərazisində bütün rayonlardan daha çoxdur.
Qeyd edək ki, Laçın rayonunun işğalı nəticəsində 217 mədəniyyət, 101 təhsil, 142 səhiyyə müəssisəsi, 462 ticarət, 96 məişət, 30 rabitə, 2 avtonəqliyyat və müxtəlif təyinatlı istehsal müəssisələri, 13 min 745 yaşayış evi talan və məhv edilib, 54 dünya, 200-dən çox yerli əhəmiyyətli tarixi abidə erməni vandalizminə məruz qalıb.
Erməni işğalında olan Laçın ərazisində Turşsu, Qaladərəsi, Ağanus, Xırmanlar, Tiqiq, Turş-tiqiq, Nurəddin, Nağdalı, Hacıxanlı kimi müalicəvi əhəmiyyətli bulaqlar, zəngin meşələr, yaylaqlar var.
Azərbaycan dövlətinin 1961-ci ildə rayon ərazisində nadir təbiət komplekslərini qorumaq üçün yaratdığı Laçın Dövlət Təbiət Yasaqlığı 20 min hektar, 1987-ci ildə yaradılan Qaragöl Dövlət Təbiət Qoruğu isə 240 hektar ərazini əhatə edirdi. Qoruqda 68 növdən və 27 fəsilədən ibarət bitki örtüyü var idi.
Mütəxəssislər yazırlar ki, Laçın ərazisindəki 3 civə, əhəngdaşı, Qoçaz mərmərləşmiş əhəngdaşı, mişar daşı istehsalına yararlı 2 tuf, kərpic-kirəmid istehsalına yararlı Novruzlu gil, həmçinin, Quşçu pemza, Yuxarı Həkəriçay qum-çınqıl qarışığı, əqiq, 2 əlvan bəzək daşı, 3 vulkan külü və Minkənd mineral su yataqları 27 ildir ermənilər tərəfindən talan edilir.
Bu diyar tarixi-mədəni abidələrlə də olduqca zəngindir. Məsələn, IX əsrə aid Ağoğlan məbədi, XI əsrə aid Dəmrovlu Pir Məbədi, Cicimli kəndində XII əsrə aid Məlik Əjdər türbəsi, XVII əsrə aid Kar Künbəz türbəsi, 1761-ci ildə Soltanlar kəndində tikilmiş Həmzə Soltan sarayı, Quşçu kəndində Pir, Uşaq qalası, Şəlvə kəndində məbəd, Mirik kəndi ərazisində qala, Qaranlıq kaha, Bayqara mağaraları, Zeyvə kəndində Soltanbaba türbəsi, Güləbird kəndində Sultanbud məbədi, Minkənd kəndində Alban kilsəsi, X-XIX əsrlərə aid ikitağlı və birtağlı körpülər, Seyidlər kəndində birtağlı körpü, Pircahan körpüsü, orta əsrlərə aid sənduqə, qoç və at abidələri, dəmir və tunc dövrünə aid kurqanlar, qəbiristanlıqlar və onlarca digər məbəd erməni vəhşiliyinin qurbanına çevrilib. Rayondakı tarixi, mədəni və dini abidələrin bir çoxu dağıdılıb. Laçının 74 min nəfərə yaxın sakini isə artıq 28 ildir respublikanın 59 şəhər və rayonunda məcburi köçkün həyatı yaşayır.
Təəssüf ki, erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş Azərbaycan torpaqlarının qeyd-şərtsiz azad olunması, ölkəmizin ərazi bütövlüyü, sərhədlərinin toxunulmazlığı barədə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 4 qətnamə, eləcə də Qarabağ müharibəsi ilə bağlı Avropa İttifaqı, Avropa Şurası və digər beynəlxalq təşkilatların qəbul etdikləri qərarlar hələ də Ermənistan Respublikası tərəfindən yerinə yetirilmir.
Bir daha xatırladaq ki, erməni işğalından, eləcə də qəsbkar dövlətin törətdiyi terror və təxribatlardan zərər çəkmiş soydaşlarımızın hamısı dövlətin qayğısı ilə əhatə olunub.
Qeyd edək ki, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzünün davamı kimi 1992-ci il mayın 18-də keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin tərkibinə daxil olmayan Laçın rayonu işğal edilib. İşğal nəticəsində Laçın rayonunun əhalisi etnik təmizləməyə məruz qalıb və hazırda 77 min nəfərdən artıq Laçın sakini Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məcburi köçkün kimi yaşayır. Ermənistan tərəfindən rayonda dövlət və özəl mülkiyyətə ciddi zərər yetirilib. Belə ki, 217 mədəniyyət, 101 təhsil, 142 səhiyyə müəssisəsi, 462 ticarət, 30 rabitə, 2 avtonəqliyyat və müxtəlif təyinatlı istehsal müəssisələri talan və məhv edilib.
Bildiyimiz kimi, burada 54 dünya, 200-dən çox yerli əhəmiyyətli tarixi abidə vandalizmə məruz qalması azmış kimi, Laçın Tarix Muzeyi və onun qızıl, gümüş və tunc sikkələrdən ibarət qədim kolleksiyası talan edilib. Həmçinin, talan edilmiş Laçın Tarix Muzeyinin eksponatı olan gümüş əl çantası Londonda auksionda 80 min ABŞ dollarına satılıb.
Ermənistan işğalçı tərəf olaraq Cenevrə konvensiyaları ilə üzərinə düşən öhdəliklərini kobud şəkildə pozaraq, Laçın rayonunda coğrafi adların dəyişdirilməsi, rayonun təbii resurslarının talan edilməsi və qazanc mənbəyinə çevrilməsi, əsasən Suriyadan olan erməni əsilli qaçqınlar olmaqla, məqsədyönlü məskunlaşma siyasəti apararaq, demoqrafik tərkibin dəyişdirilməsi kimi qanunsuz əməllərini davam etdirir.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi “Çıraqov və digərləri Ermənistana qarşı” işi üzrə Azərbaycanın Laçın rayonundan qovulmuş Azərbaycan vətəndaşlarının xeyrinə qərar qəbul edərək, onların İnsan Hüquqları və Fundamental Azadlıqların Qorunmasına dair Konvensiya üzrə mülkiyyət hüququ, şəxsi və ailə həyatına hörmət kimi hüquqlarının pozulduğunu təsbit edib. Həmçinin, qərarın 19-20-ci paraqraflarında Laçın rayonu, xüsusən Laçın şəhərinin hərbi hücuma məruz qalması, 1992-ci il may ayının ortalarında Laçının havadan bombardman edilməsi və bunun nəticəsində çoxlu sayda evin dağıdılması, şəhərin talan edilməsi və yandırılması, hərbi münaqişə dövründə Laçın və ətraf kəndlərin tamamilə dağıdılması öz təsdiqini tapıb.
Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinin və ətraf rayonların Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı, işğal olunmuş rayonların azərbaycanlı sakinlərinə qarşı etnik təmizləmənin törədilməsi Ermənistanın əsl niyyətinin hərbi təcavüz və işğal yolu ilə ərazi əldə edilməsi olduğunu qabarıq şəkildə nümayiş etdirir.
Ermənistanın kəskinləşən hərbi təcavüzü şəraitində BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul edərək, Azərbaycan ərazilərinin işğalını pisləyib, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü, suverenliyini və Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu bir daha təsdiq edərək, işğalçı qüvvələrin zəbt olunmuş ərazilərdən dərhal, qeyd-şərtsiz və tam çıxarılmasını tələb edib. Ermənistan BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin tələblərini yerinə yetirməyərək, işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərinin ilhaq edilməsinə (anneksiya) yönəlmiş siyasət yürüdür.
Ermənistan torpaqlarımızı işğal altında saxlayır, buradakı maddi mədəniyyət abidələrimizi talan edir və sərvətimizi xarici auksionlarda satır. Beynəlxalq qurumlar isə bu mənzərəni, sadəcə, seyr edirlər.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
