Dünya birjalarında xam neftin qiyməti hələ də ucuzlaşmaqda davam edir. İstehsalçı ölkədər, ümumilikdə dünya iqtisadiyyatı bundan ciddi zərər görür. ABŞ, Avropa fond birjalarında qiymətlərin sürətlə aşağı düşməsi məhz neftin ucuzlaşmasından qaynaqlanan əsas amillərdən sayılır. Hesab edilir ki. ucuzlaşma dayanmasa, qlobal iqtisadiyyatda yeni və daha genişmiqyaslı böhranın olması qaçılmazdır.
Hələlik isə proseslər təhlükəli istiqamətdə gedir və neftin qiyməti son 17 ilin minimumuna düşüb. Hasilatçılar arasında ziddiyyət və koronavirusla əlaqədar artan tənəzzül təhlükəsi səbəbindən neftin qiyməti 2003-cü ildən bəri ən aşağı səviyyəyə enib. “Light” markalı xam neftin bir barrelinin qiyməti son 18 ildə ilk dəfə 25 dollardan aşağı enib. Bu markalı neftin bir barreli Nyu-York birjasında 23,8 dollara alıcı axtarır. Bu, 2002-ci ildən bu vaxtadək ən aşağı səviyyədir. “Brent” neftinin bir barreli isə London birjasında 26 dollara satılır. Azərbaycan neftinin də qiyməti ucuzlaşıb. “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 4,64 dollar ucuzlaşaraq 24,53 dollar təşkil edib. Xatırladaq ki, neftin qiyməti cari ilin əvvəlində 70 dollar, martın əvvəlində isə 50 dollardan çox olub. Amma son bir neçə gündə qiymətlər sürətlə aşağı düşüb. Bu arada o da məlum olub ki, dünyadakı neft saxlancları eyni vaxtda yanacağa olan tələbatın azalması və bazarda təklifin həddindən artıq olması səbəbindən artıq yaxın aylarda ən yüksək dolma səviyyəsinə çata bilər. Britaniyanın “Financial Times” qəzeti yazır ki, neftə tələbat rekord sürətlə azalmağa başlaya bilər, çünki sənaye cəhətdən inkişaf etmiş bir çox ölkə təcrid olunacaq və böyük şəhərlər koronavirusun yayılmasını yavaşlatmaq üçün qətiyyətli tədbirlər görəcəklər. Ekspertlərin hesablamasına görə, aprel ayında tələbat gündə 5 milyon barrel azala bilər. İqtisadiyyat yavaşlamağa davam edəcəyi təqdirdə isə tələbin azalması artıq yazda gündəlik 25 milyon barrelə çata bilər:“Digər tərəfdən, neft bazarındakı qiymət müharibəsi yalnız izafi təklifi artıracaq. Belə ki, Səudiyyə Ərəbistanından neft təchizatı 25% artacaq, Rusiya və BƏƏ də bazar payı uğrunda mübarizədə hasilatı artıracaq. Bütün bunlar gündəlik neft artıqlığının 8 milyon barrel olmasına gətirib çıxara bilər. Eyni zamanda, neft qiymətləri aşağı düşməyə davam edə bilər ki, bu da bəzi istehsalçıları hasilat həcmini azaltmağa və ya yataqları bağlamağa stimullaşdırmalıdır. Beləliklə, dünyanın yerüstü saxlanc gücləri bazarda yaranacaq tələb və təklif arasındakı fərqi tam şəkildə qarşılaya bilməyəcək. Treyderlərin hesablamalarına görə, saxlancların dolma səviyyəsi artıq 61%-dən çoxdur və altı aydan az müddətdə bu həcm tam tükənəcək”. Qəzet yazır ki, belə vəziyyətdə treyderlər özləri üçün ən bahalı saxlama metoduna, yəni dənizdəki tankerlərə keçməli olacaqlar. Ancaq bunu etmək olduqca çətin olacaq, çünki Səudiyyə Ərəbistanının neft bazarını “su üstündə saxlamaq” istəyi tankerlərin qiymətinin iki dəfədən çox artmasına səbəb olub.
Xatırladaq ki, martın əvvəlində OPEC+ ölkələri neft hasilatını azaltmaq üzrə sazişin uzadılmasına razı olmadılar. OPEC koronavirus səbəbi ilə tələbin azalmasına və neftin qiymətinin aşağı düşməsinə cavab olaraq hasilatı 2020-ci ilin sonuna qədər əlavə olaraq gündəlik 1,5 milyon barrel azaltmağı təklif edib, amma Rusiya sazişin yalnız əvvəlki şərtlərlə uzadılmasına razılıq verib. Bundan sonra Səudiyyə Ərəbistanı hasilatı aprel ayından gündəlik 12,3 milyon barrelə qədər artırmağı planlaşdırdığını açıqlayıb. Buna cavab olaraq Rusiya hasilatı gündə 200-300 min barrel, gələcəkdə isə 500 min barrel artırmaq imkanını açıqlayıb. Belə vəziyyətdə, Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiya da daxil olmaqla bütün hasilatçılar ucuzlaşmadan əziyyət çəkir. Səudiyyə Ərəbistanı sürətlə müflisləşir, Rusiyanın Rifah Fonduna toplanan vəsaitlər azalır. ABŞ şist neft hasilatçıları artıq böyük zərərlə qarşılaşır. Elə bu səbəbdəndir ki, ABŞ-dan olan 13 senator Səudiyyə Ərəbistanının şahzadəsi Məhəmməd bin Salmana məktub yazaraq onu neft hasilatını kəskin şəkildə artırmamağa çağırıb. Məktub müəlliflərinin hamısı prezident Donald Trampın da üzv olduğu Respublikaçı Partiyasını təmsil edir. Onlar neft bazarında çöküşün hər iki ölkənin uzun illərdir davam edən strateji tərəfdaşlığına zərər vuracağını bildiriblər. Senatorlar vurğulayır ki, Ər-Riyadın addımları koronavirus pandemiyası ilə bağlı qlobal böhran fonunda baş verir. Yaranmış vəziyyət onsuz da enerji bazarları və şirkətlərin sabitliyinə təsir edib. Ona görə də neft bazarında hasilatın artırılması tamamilə yersizdir. Senatorlar xatırladıb ki, ABŞ uzun illərdir Səudiyyə Ərəbistanını dəstəkləyir, buna cavab olaraq Krallıq dünya neft bazarında sabitliyin olacağına söz vermişdi:“Biz Krallığı dünya iqtisadiyyatının sabitləşməsində konstruktiv rol oynamağa və neft-qaz sektorunda həyəcanı aşağı salmağa dəvət edirik”.
Bütün bunlar aşağı qiymətlərin əvvəllər nefti ucuzlaşdırmaq istəyən ABŞ-ın özünün də nə dərəcədə narahatlığına yol açdığını aydın göstərir. Yaranmış durumda Azərbaycan da OPEC+ analaşmasının davam edərək qiymətlərin məqbul həddə yüksəlməsini istəyir. Bununla yanaşı, Azərbaycan belə vəziyyətdə qeyri-neft sektorunun inkişafını daha dinamik hala gətirməklə iqtisadi zərərləri kompensasiya etməyə çalışır. Rusiyalı ekspert Aleksandr Sobko isə xatırladır ki, Bakı cari ildən Avropaya da qaz satışını həyata keçirərək neft zərərlərini mavi yanacaq hesabına kompensasiya edə bilər:"Neft bazarında baş verən hadisələr və koronavirus problemi qaz mövzusunu ikinci plana çəkib. Ancaq neft iki dəfə ucuzlaşdığı halda, qazın qiyməti dəyişmir. Bu mənada Rusiya, Azərbaycan kimi qaz satışını həyata keçirən ölkələr neft zərərlərini müəyyən qədər qaz satışı hesabına kompensasiya edə biləcək".
Ramil QULİYEV
