Şol­lar-Ba­kı su qur­ğu­la­rı komplek­si - 100 il: əbə­di hə­yat mən­bə­yi

Ba­kı­da və Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sın­da məh­dud ye­ral­tı sü­xur su­la­rın­dan baş­qa iç­mə­yə ya­rar­lı su­yun ol­ma­dı­ğı­nı ha­mı bi­lir. Bu­nun üçün də pay­tax­ta iç­mə­li su uzaq mən­bə­lər­dən, 150-200 ki­lo­metrlik mə­sa­fə­lər­dən gə­ti­ri­lir. Ha­zır­da Ba­kı­nın iç­mə­li su tə­mi­na­tı 4 mən­bə­dən qi­da­la­nır - ümu­mi uzun­lu­ğu 187 ki­lo­metr olan Ba­kı-Şol­lar su kə­mə­ri, Sa­mur-Ab­şe­ron ka­na­lı, Kür ça­yı və Cey­ran­ba­tan su an­ba­rı.

Ba­kı­ya ilk su kə­mə­ri çə­kil­məz­dən əv­vəl əha­li iç­mək üçün aşa­ğı key­fiy­yət­li qu­yu su­yun­dan, da­ha son­ra­lar - XIX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də isə duz­suz­laş­dı­rıl­mış də­niz su­yun­dan is­ti­fa­də edib. XIX əs­rin son­la­rın­da, da­ha də­qi­qi 1889-cu il­də məş­hur mil­yon­çu və xey­riy­yə­çi Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­yev Ba­kı­nın iç­mə­li su tə­mi­na­tı­nın ödə­nil­mə­si məq­sə­di­lə xa­ric­dən mü­tə­xəs­sis­lər də­vət edib. Hə­min vaxt pay­tax­tın su prob­le­mi­nin həl­li­nin 4 va­ri­an­tı məs­lə­hət gö­rü­lüb:

1. Ba­kı­da su qu­yu­la­rın­dan və də­niz su­yu­nun tə­miz­lə­yi­ci­lə­rin­dən is­ti­fa­də et­mək;

2. Kür su­yu­nun Ba­kı­ya gə­ti­ril­mə­si;

3. Zab­rat qu­yu­la­rı­nın su­yu­nun Ba­kı­ya gə­ti­ril­mə­si;

4. Xaç­maz­dan "Şol­lar" su­yu­nun Ba­kı­ya gə­ti­ril­mə­si.

1889-cu il­də Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­ye­vin də­və­ti ilə Ba­kı­ya gə­lən in­gi­lis mü­hən­di­si Uil­yam Lindley Şah­da­ğın ətə­yin­də, in­di­ki Xaç­maz ra­yo­nu­nun Şol­lar kən­di əra­zi­sin­də bö­yük eh­ti­ya­ta ma­lik iç­mə­li su mən­bə­lə­ri aş­kar edib.

Nə­ha­yət, Ba­kı­nın iç­mə­li su mən­bə­lə­ri üçün tək­lif olu­nan va­ri­antlar mü­za­ki­rə­yə çı­xa­rı­lıb. Hə­min mü­za­ki­rə­lər­də də­niz su­yu­nun tə­miz­lə­yi­ci­lə­ri ol­ma­dı­ğın­dan, bi­rin­ci va­ri­ant qə­bul edil­mə­yib. Kür su­yu­nun Ba­kı­ya gə­ti­ril­mə­si xərclə­ri­nin ba­ha, Zab­rat qu­yu­la­rın­da isə yod­laş­ma­nın nor­ma­dan ar­tıq ol­ma­sı üzün­dən bu va­ri­antlar da məq­bul sa­yıl­ma­yıb.

Be­lə­lik­lə, so­nun­cu - Şah­da­ğın ətə­yin­dən tə­miz bu­laq su­yu­nun bo­ru­lar va­si­tə­si­lə Ba­kı­ya gə­ti­ril­mə­si ye­ga­nə va­ri­ant ki­mi bir ne­çə də­fə mü­za­ki­rə olu­nub. U.Lindley Ba­kı Du­ma­sı­nın ic­la­sın­da növ­bə­ti də­fə Şol­lar su­yu­nun Ba­kı­ya gə­ti­ril­mə­si­nin re­al ol­du­ğu­nu əsas­lan­dı­ra­raq bu işə baş­la­ma­ğı tək­lif edib. Hət­ta Ha­cı Zey­na­lab­di­nin kö­mə­yi ilə Sankt-Pe­ter­burqdan Nab­ran zo­na­sı­nın ye­ral­tı su­la­rı­nın xə­ri­tə­si də gə­ti­ri­lir. İn­gi­lis mü­tə­xəs­si­sin bu tə­şəb­bü­sü­nü ha­mı bə­yən­sə də, onun re­al­laş­ma­sı ba­rə­də qə­rar çı­xa­rıl­ma­yıb. Yal­nız bir il­dən son­ra Ha­cı Zey­na­lab­din bu mə­sə­lə­ni ye­ni­dən Ba­kı Şə­hər Du­ma­sın­da mü­za­ki­rə­yə çı­xa­rıb və bu də­fə mə­sə­lə müs­bət həll olu­nub.

Ta­ri­xi mən­bə­lə­rə əsa­sən, bir ne­çə il­lik ha­zır­lıq təd­bir­lə­rin­dən son­ra - 1904-cü ilin fev­ra­lın­da Şol­lar kən­din­dən Ba­kı­ya su kə­mə­ri­nin çə­ki­li­şi­nə baş­la­nıb. La­kin 1905-ci il­də Ru­si­ya­da baş ve­rən in­qi­lab bu la­yi­hə­nin ic­ra­sı­nı ən­gəl­lə­yib. 1909-cu ilin ma­yın­da isə Ba­kı Du­ma­sın­da Şol­lar su kə­mə­ri­nin ti­kin­ti­si­ni da­vam et­dir­mək üçün Ba­kı­nın su təc­hi­za­tı­na da­ir bü­tün la­yi­hə­lər ye­ni­dən mü­za­ki­rə­yə çı­xa­rı­lıb. Bu la­yi­hə­lər içə­ri­sin­də ye­nə də Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­ye­vin tə­şəb­bü­sü ilə in­gi­lis Lindle­yin ha­zır­la­dı­ğı la­yi­hə bə­yə­ni­lib. Bun­dan son­ra Şə­hər Du­ma­sı hə­min la­yi­hə üz­rə ti­kin­ti xərclə­ri­ni ödə­mək üçün 27 mil­yon rubl məb­lə­ğin­də 5 fa­iz­li is­tiq­raz­la­rın bu­ra­xıl­ma­sı ba­rə­də qə­rar qə­bul edib. La­yi­hə­yə əsa­sən, Al­ma­ni­ya­dan Ker­tinq, Zel­ser da­xi­li­yan­ma mü­hər­rik­lə­ri, elektrik ava­dan­lıq­la­rı, İn­gil­tə­rə­dən "Buk­kers" fir­ma­sı­nın is­teh­sal et­di­yi su na­sos­la­rı, Ru­si­ya­dan yük­sək təz­yiq­li çu­qun bo­ru­lar, be­ton­dan konstruk­si­ya for­ma­sın­da ha­zır­lan­mış su kə­mə­ri bo­ru­la­rı si­fa­riş edi­lir.

Nə­ha­yət, 1917-ci ilin yan­va­rın­da Ba­kı əha­li­si tə­miz bu­laq su­yu olan Şol­lar­dan is­ti­fa­də et­mə­yə baş­la­yıb. Hə­min il fev­ra­lın 18-i isə ta­ri­xə Ba­kı-Şol­lar su kə­mə­ri­nin açı­lı­şı gü­nü ki­mi dü­şür. "Na­xır bu­la­ğı" de­yi­lən yer­də ke­çi­ri­lən rəs­mi mə­ra­sim­də neft mil­yon­çu­la­rı, kə­mə­rin la­yi­hə­lən­di­ril­mə­sin­də və ic­ra­sın­da əmə­yi olan xa­ri­ci qo­naq­lar, ru­ha­ni­lər iş­ti­rak edib.

La­kin Şol­lar su kə­mə­ri­nin Ba­kı­ya çək­di­ril­mə­sin­də H.Z.Ta­ğı­ye­vin mad­di ba­xım­dan heç bir ro­lu­nun ol­ma­dı­ğı­nı söy­lə­yən­lər də var.

"Su İs­teh­sal­çı­la­rı" İc­ti­mai Bir­li­yi­nin səd­ri Döv­lət Məm­mə­do­vun söz­lə­ri­nə gö­rə, H.Z.Ta­ğı­yev xal­qı­mız üçün çox bö­yük iş­lər gö­rüb. An­caq Şol­lar su­yu­nun Ba­kı­ya çə­kil­mə­si­nin mad­di ba­xım­dan onun­la heç bir əla­qə­si ol­ma­yıb: "1893-cü il­də Ba­kı ət­ra­fın­da, Ab­şe­ron­da iç­mə­li su eh­ti­ya­tı ki­fa­yət qə­dər ol­ma­dı­ğın­dan, Kür və Sa­mur çay­la­rın­dan su çə­ki­li­şi mə­sə­lə­si or­ta­ya qo­yu­lur və bu­nun­la bağ­lı la­yi­hə ha­zır­la­nır. La­yi­hə ba­ha ba­şa gə­lə­cə­yi üçün bun­dan im­ti­na edi­lir. Ta­ğı­yev bö­yük can­fə­şan­lıq gös­tə­rir. Ba­kı Şə­hər Du­ma­sı şə­hə­rə su çə­ki­li­şi üçün V.Lindle­yi də­vət edir. Du­ma­nın ic­las­la­rın­da iş­ti­rak edən Lindle­yə ilk növ­bə­də Sa­mur ça­yın­dan su çə­ki­li­şi üçün la­yi­hə­yə üs­tün­lük ver­mək tək­lif olu­nur. Lindley, il­kin mü­şa­hi­də­lə­ri­nin nə­ti­cə­si ki­mi, ye­ni su kə­mə­ri üçün Kür və Sa­mur çay­la­rı­nı de­yil, Qu­ba qə­za­sın­da­kı ye­ral­tı su­lar­dan və bu­laq­lar­dan is­ti­fa­də edil­mə­si tək­li­fi­ni irə­li sü­rür. Er­mə­ni­lər Sa­ru­xa­nov və Adam­yan bu mə­sə­lə­də ma­raq­lı ol­ma­dıq­la­rın­dan, Lindle­yi bu fi­kir­dən da­şın­dır­ma­ğa ça­lı­şır­lar. Çün­ki on­lar Vol­qa ça­yı va­si­tə­si­lə gə­mi­lər­lə su gə­tir­mək­lə kül­li miq­dar­da pul qa­za­nır­dı­lar. Bu sə­bəb­dən mü­tə­ma­di ola­raq Lindle­yə qar­şı müx­tə­lif təx­ri­bat­la­ra əl atır­dı­lar. Bu­na bax­ma­ya­raq, Lindle­yi öz fik­rin­dən da­şın­dı­ra bil­mir­lər. Lindley möv­qe­yin­dən dön­mə­yə­rək, baş­la­dı­ğı işi çə­tin­lik­lə də ol­sa ba­şa vu­ra bi­lir. 1910-1911-ci il­dən Ba­kı­ya Şol­lar su­yu­nun çə­ki­li­şi­nə baş­la­nır.

Nə­ha­yət, 1917-ci ilin yan­va­rın­da Şol­lar su­yu Ba­kı­ya gə­lib ça­tır və fev­ra­lın 18-də Şol­lar-Ba­kı su kə­mə­ri­nin açı­lış mə­ra­si­mi ke­çi­ri­lir.

Bir söz­lə, əsas mə­qam on­dan iba­rət­dir ki, ta­rix­də ki­min han­sı rol oy­na­dı­ğı­nı də­qiq bi­lək və düz­gün mə­lu­mat ötü­rək. H.Z.Ta­ğı­yev Du­ma nü­ma­yən­də­si ola­raq, su ko­mis­si­ya­sı­nın üz­vü ki­mi hər za­man Lindle­yə ar­xa, dəs­tək olub. An­caq Şol­lar su­yu­nu Ba­kı­ya Ta­ğı­yev çək­dir­mə­yib. Onun xal­qı­mız qar­şı­sın­da çox bö­yük xid­mə­tə­ri olub. Xü­su­si­lə qeyd edim ki, kə­mə­rin çə­ki­li­şi za­ma­nı Ba­kı­da su qu­yu­su­nun qa­zıl­ma­sı üçün şə­hər mil­yon­çu­la­rın­dan yal­nız Şi­xə­li­yev 200 rubl pul ve­rib. Di­gər mil­yon­çu­lar, həm­çi­nin, Ta­ğı­yev də bu işə pul xərclə­mə­yib. Qa­lan və­sa­it döv­lət xə­zi­nə­sin­dən ay­rı­lıb. Bu gün bi­zim ar­xi­vi­miz mü­hüm ma­te­ri­al­lar­la zən­gin­dir. Tə­əs­süf ki, heç kim ge­dib ma­raq­lan­maq, araş­dır­maq is­tə­mir".

D.Məm­mə­dov, həm­çi­nin, Şol­lar su­yu ilə bağ­lı ki­tab da yaz­dı­ğı­nı de­yir. O qeyd edir ki, mart ayı­nın 16-da AMEA-da Şol­lar su­yu­nun 100 il­li­yi ilə əla­qə­dar döv­lət sə­viy­yə­sin­də bö­yük təd­bir ke­çi­ri­lə­cək: "Ki­ta­bın adı isə "Şol­lar epo­pe­ya­sı" ola­caq. Ki­ta­bı oxu­yan­dan son­ra çox adam ma­raq­la­na­caq. Bu­ra­da tək­cə Şol­lar su­yu­nun ta­ri­xi de­yil, er­mə­ni­lə­rin Ba­kı­da bi­zə qar­şı olan mən­fi mü­na­si­bə­ti qeyd edi­lib. Bu­ra­da, ey­ni za­man­da, ol­duq­ca ma­raq­lı, va­cib və ta­ri­xi mə­qam­lar öz ək­si­ni ta­pıb. Ki­tab ha­zır­da nəş­riy­yat­da çap olu­nur".

İlk vaxtlar uzun­lu­ğu 187 ki­lo­metr olan Ba­kı-Şol­lar kə­mə­ri ilə pay­taxtda gün ər­zin­də 16 min kub­metr su gə­lib. 1930-cu il­lər­də isə əla­və qu­yu­la­rın qa­zıl­ma­sı nə­ti­cə­sin­də kə­mə­rin gü­cü sut­ka­da 109 min kub­met­rə çat­dı­rı­lıb.

1938-1953-cü il­lər­də Xaç­ma­zın ye­ral­tı su mən­bə­lə­ri he­sa­bı­na elə əv­vəl­ki kə­mər­lə yan-ya­na Ba­kı­ya ikin­ci Şol­lar su xət­ti çə­ki­lib. La­yi­hə üz­rə kə­mə­rin gü­cü sut­ka­da 228 min kub­metr olub. 1980-ci il­də isə Ba­kı-Şol­lar su kə­mə­rin­dən su­yun Xə­zər də­ni­zi­nə ax­ma­sı­nın qar­şı­sı alın­dıq­dan son­ra Si­yə­zən şə­hə­ri­ni də Şol­lar su­yu ilə tə­min et­mək müm­kün olur.

Ha­zır­da Ba­kı­nın fa­si­lə­siz su tə­mi­na­tı 80 fa­i­zi ötüb. Hal­bu­ki, mü­va­fiq proq­ra­mın ic­ra­sı­na baş­la­nan­da bu gös­tə­ri­ci təq­ri­bən 25-30 fa­iz idi.

Əha­li­nin fa­si­lə­siz və yük­sək key­fiy­yət­li su ilə tə­min olun­ma­sı­na xü­su­si önəm ve­rən Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev "Azər­su" ASC-nin qar­şı­sı­na be­lə bir və­zi­fə qo­yub: ya­xın bir ne­çə il ər­zin­də əha­li­yə 24 sa­at fa­si­lə­siz, Dün­ya Sə­hiy­yə Təş­ki­la­tı­nın stan­dartla­rı­na uy­ğun iç­mə­li su ve­ril­mə­li­dir. 2015-ci ilin son­la­rın­da məh­sul­dar­lı­ğı sa­ni­yə­də 6,5 kub­metr olan Cey­ran­ba­tan Ultra­süz­gəc­li Su­tə­miz­lə­yi­ci Qur­ğu­lar Komplek­si­nin is­ti­fa­də­yə ve­ril­mə­si bu is­ti­qa­mət­də atı­lan çox mü­hüm ad­dım ol­du.

Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev Ba­kı şə­hə­ri­nin su tə­sər­rü­fa­tı­nın da­ha da sü­rət­lə ye­ni­ləş­mə­si­nin va­cib­li­yi­ni vur­ğu­la­ya­raq de­yib: "Şə­bə­kə sis­te­mi hə­lə ki, bi­zim stan­dartla­rı­mı­za tam uy­ğun de­yil. An­caq bu is­ti­qa­mət­də də iş­lər apa­rı­lır və əl­bət­tə, biz ha­mı­mız is­tə­yi­rik ki, tez­lik­lə bü­tün şə­hə­ri­miz­də hər bir və­tən­daş kra­nı açıb ora­dan su­yu bir­ba­şa içə bil­sin. Ar­tıq biz bu­na ya­xın­la­şı­rıq və bu qur­ğu­nun xü­su­si əhə­miy­yə­ti on­dan iba­rət­dir ki, bi­zə bu im­ka­nı ya­ra­da­caq".

Bu gün qə­tiy­yət­lə de­yə bi­lə­rik ki, ilk ma­gistral su xət­ti sa­yı­lan Şol­lar-Ba­kı su qur­ğu­la­rı komplek­si bi­zim üçün həm ta­rix­dir, həm də də­yər. Bu kompleks il­lər­dir Ba­kı şə­hə­ri­nin in­ki­şa­fı­na müs­təs­na töh­fə­lər ver­mək­lə ya­na­şı, Azər­bay­ca­nın su tə­sər­rü­fa­tı ta­ri­xin­də mü­hüm ha­di­sə, bö­yük na­i­liy­yət he­sab olu­nur. İna­nı­rıq ki, 100 ya­şı­nı qeyd et­mə­yə ha­zır­laş­dı­ğı­mız Şol­lar-Ba­kı su qur­ğu­la­rı komplek­si ki­mi çox­say­lı su kə­mər­lə­ri­nin nə­in­ki yü­zil­li­yi, hət­ta mi­nil­lik ta­ri­xi də gə­lə­cək nə­sil­lər tə­rə­fin­dən qeyd olu­na­caq. Çün­ki bə­şə­riy­yət üçün əbə­di və əvəz­siz hə­yat mən­bə­yi olan su hə­ya­ti əbə­di­li­yi özü qə­dər sir­li və şəf­faf olan ta­rix­dir.

Mü­va­fiq sek­tor­da gö­rü­lə­cək iş­lə­rin sə­mə­rə­li­li­yi­ni ar­tır­maq məq­sə­di­lə, 2035-ci ilə­dək perspek­tiv in­ki­şaf nə­zə­rə alın­maq­la, su təc­hi­za­tı, ka­na­li­za­si­ya sis­tem­lə­ri və ya­ğış su­la­rı­nın ida­rə olun­ma­sı üçün Mas­ter Plan ha­zır­la­nıb. Ümu­mi­lik­də, "Azər­su" ASC-nin fə­a­liy­yə­ti döv­rün­də 6700 km ma­gistral və pay­la­yı­cı su xət­ti, 2300 km ka­na­li­za­si­ya kol­lek­to­ru və xət­ti, 4 su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu, 205 su an­ba­rı, 108 su və ka­na­li­za­si­ya-na­sos stan­si­ya­sı ti­ki­lib, 260 ar­te­zi­an və su­bar­te­zi­an qu­yu­su qa­zı­lıb, 420 mi­nə ya­xın smart tip­li say­ğac qu­raş­dı­rı­lıb.

Bu ya­zı­mız­da çox gö­zəl və əvəz­siz la­yi­hə­nin ne­cə ər­sə­yə gəl­mə­si­lə bağ­lı iki fərqli möv­qe or­ta­ya qoy­duq. Biz jur­na­list ol­du­ğu­muz üçün, hə­min ver­si­ya­lar­dan han­sı­nın hə­qi­qət olub-ol­ma­dı­ğı­nı əmin­lik­lə söy­lə­yə bil­mə­rik. Bu ya­zı­nın təq­dim olun­ma­sın­da da hə­min məq­səd gü­dül­mür. İs­tə­ni­lən hal­da, bu gün hə­min la­yi­hə or­ta­da­dır və biz bu­na se­vi­ni­rik. "Bir əsrlik ya­şın mü­ba­rək ol­sun, Şol­lar su­yu!", de­mək­lə bu əla­mət­dar ta­ri­xi qeyd edi­rik.

Mə­həm­mə­də­li QƏ­RİB­Lİ

Ya­zı "Azər­su" Açıq Səhmdar Cə­miy­yə­ti və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim edi­lir.