Şol­lar-Ba­kı su qur­ğu­la­rı komplek­si - 100 il: əbə­di hə­yat mən­bə­yi

Ta­rix­dən mə­lum­dur ki, Ba­kı sa­kin­lə­ri yü­zil­lik­lər bo­yu iç­mə­li su sa­rı­dan bö­yük çə­tin­lik­lər ya­şa­yıb. Əl­bət­tə, iç­mə­li su in­san­la­rın ən çox tə­lə­ba­tı olan ne­mət­dir və in­san­lar bir içim su əl­də et­mək­dən öt­rü əziy­yət­lə­rə qat­la­şıb.

Ba­kı­nın iç­mə­li su təc­hi­za­tı­nın yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı, əha­li­nin eko­lo­ji cə­hət­dən tə­miz, saf su ilə tə­min olun­ma­sı ta­ri­xi əsa­sən XX yü­zil­lik­lə bağ­lı­dır.

Ar­tıq XXI əsrdir və de­mək olar ki, Ba­kı­nın su təc­hi­za­tı ilə bağ­lı elə də cid­di prob­le­mi qal­ma­yıb. Pay­tax­tın su tə­sər­rü­fa­tı­nın in­ki­şa­fı, bu sa­hə­yə qo­yu­lan in­ves­ti­si­ya­nın nə­ti­cə­si ola­raq Ba­kı şə­hə­rin­də su təc­hi­za­tı ye­ni­dən qu­ru­lub.

Ba­kı­ya Şol­lar su­yu­nun gə­ti­ril­mə­sin­dən yüz il ötür. Bu yüz il ər­zin­də Ba­kı­nın su təc­hi­za­tı yal­nız Şol­lar su­yu­nun sa­yə­sin­də for­ma­laş­ma­yıb, Azər­bay­ca­nın baş­qa böl­gə­lə­rin­dən də pay­tax­tı­mı­za su kə­mər­lə­ri çə­ki­lib.

Təd­qi­qat­çı­la­rın yaz­dı­ğı­na gö­rə, Xə­zər də­ni­zi­nin sa­hil­lə­rin­də, Ab­şe­ron (su­yu şor) ad­la­nan ya­rı­ma­da­da şi­mal­dan cə­nu­ba, şərqdən qər­bə doğ­ru uza­nan kar­van yol­la­rı­nın üs­tün­də yer­lə­şən Ba­kı şə­hə­ri üçün iç­mə­li su prob­le­mi ta­rix bo­yu ən ak­tu­al mə­sə­lə­lər­dən olub. Uzun yü­zil­lik­lər şə­hər sa­kin­lə­ri­nin və onun qo­naq­la­rı­nın su­ya olan eh­ti­ya­cı­nı şə­hə­rin özün­də qa­zı­lan qu­yu­lar, ət­raf­da­kı su mən­bə­lə­rin­dən çə­ki­lən ki­çik kə­mər­lər və yol üs­tün­də ti­ki­lən ov­dan­lar ödə­yib. XIX əs­rin 70-ci il­lə­ri­nə qə­dər, yə­ni Azər­bay­ca­nın, o cüm­lə­dən Ba­kı­nın Çar Ru­si­ya­sı­nın ta­be­li­yin­də ol­ma­sın­dan 50 il keç­dik­dən son­ra da şə­hə­rin su təc­hi­za­tın­da elə bir də­yi­şik­lik ol­ma­yıb. Şə­hə­rə su hə­lə də XV əsrdə Şir­van­şah­lar sa­ra­yı­na Ba­kı­nın ət­ra­fın­da­kı mən­bə­lər­dən çə­kil­miş və əsa­sən İçə­ri­şə­hə­ri su ilə tə­min edən Şah kə­mə­ri, elə­cə də XVII əsrdə çə­kil­miş, son­ra­lar Ba­kı xan­la­rı tə­rə­fin­dən tə­mir et­di­ri­lə­rək on­la­rın ad­la­rı­nı da­şı­yan Mə­həm­mə­də­li xan və Hü­seynqu­lu xan kə­mər­lə­ri va­si­tə­si­lə gə­lir­di. Həm­çi­nin şə­hə­rin özün­də 800-dən çox su qu­yu­su var idi və bu mən­bə­lər o vax­ta qə­dər Ba­kı sa­kin­lə­ri­nin eh­ti­yac­la­rı­nı ta­ma­mi­lə ödə­yir­di.

Gör­dü­yü­nüz ki­mi, bi­zə mə­lum olan za­man­dan Ba­kı və Ba­kı­ət­ra­fı kəndlə­rin su təc­hi­za­tı şə­hər rəh­bər­lə­ri­ni ma­raq­lan­dı­rıb. Ba­kı şə­hə­ri iç­mə­li su ilə XX əs­rin müx­tə­lif dövrlə­rin­də ti­kil­miş kə­mər­lər va­si­tə­si­lə 4 mən­bə­dən təc­hiz olu­nub. Bu mən­bə­lər Şol­lar və Xaç­maz ye­ral­tı su­la­rı, Cey­ran­ba­tan su an­ba­rı və Kür ça­yı olub. Qeyd edək ki, şi­rin su eh­ti­yat­la­rı­nın qis­mən məh­dud ol­du­ğu və qey­ri-bə­ra­bər pay­lan­dı­ğı Azər­bay­can­da su­dan sə­mə­rə­li is­ti­fa­də ta­ri­xin  bü­tün dövrlə­rin­də ak­tu­al olub. Bu prob­lem Ba­kı şə­hə­ri və Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sın­da özü­nü da­ha qa­ba­rıq bü­ru­zə ve­rib. Ba­kı şə­hə­ri­nin sü­rət­li in­ki­şa­fı ilə əla­qə­dar ötən əs­rin ikin­ci ya­rı­sın­da pay­taxtda və ət­raf əra­zi­lər­də iç­mə­li su prob­le­mi ya­şa­nır­dı. 1969-cu il­də Hey­dər Əli­ye­vin res­pub­li­ka  rəh­bər­li­yi­nə gəl­mə­sin­dən son­ra, di­gər sa­hə­lər ki­mi, su təc­hi­za­tı sek­to­run­da da dö­nüş ya­ra­nıb. 1970-ci ilin iyun ayı­nın 10-da Hey­dər Əli­ye­vin rəh­bər­li­yi ilə ke­çi­ri­lən Azər­bay­can KP MK-nın növ­bə­ti ic­la­sın­da Kür su kə­mə­ri­nin bi­rin­ci növ­bə­si­nin is­ti­fa­də­yə ve­ril­mə­si­nin sü­rət­lən­di­ril­mə­si ilə bağ­lı mü­va­fiq təş­ki­lat­lar qar­şı­sın­da tap­şı­rıq­lar qo­yu­lur. Bun­dan son­ra iş­lər sü­rət­lən­di­ri­lib və 30 aya gö­rül­mə­li olan iş­lər qı­sa müd­dət­də ba­şa çat­dı­rı­lıb. 1970-ci ilin 27 sentyab­rın­da Kür su kə­mər­lə­ri­nin bi­rin­ci növ­bə­si is­ti­fa­də­yə ve­ri­lib. Kə­mə­rin is­tis­ma­ra ve­ril­mə­si ilə bağ­lı ke­çi­ril­miş mə­ra­sim­də Hey­dər Əli­yev bu la­yi­hə­nin ta­ri­xi əhə­miy­yə­ti­ni xü­su­si qeyd edib: "Əgər bu gün Kür su­yu Ba­kı­ya axır­sa, bu bö­yük se­vinc və sə­a­dət bay­ra­mı­dır, bu­nu tə­min et­miş adam­la­rın ha­mı­sı isə nə­cib hü­nər gös­tər­miş­dir. Kür su kə­mə­ri­nin bi­rin­ci növ­bə­si­nin, gə­lə­cək­də isə bü­tün komplek­si­nin işə sa­lın­ma­sı Ba­kı, Sum­qa­yıt şə­hər­lə­rin­də və bü­tün Ab­şe­ron­da əha­li­nin və xalq tə­sər­rü­fa­tı­nın su­ya ar­tan tə­lə­ba­tı­nın ödə­nil­mə­sin­də, söz­süz, bö­yük rol oy­na­ya­caq­dır". 43 il əv­vəl uzaq­gö­rən­lik­lə de­yil­miş bu söz­lə­rin re­al hə­qi­qə­tə çev­ril­mə­si­nə bu gün bü­tün Ba­kı və Ab­şe­ron əha­li­si şa­hid­lik edir.

Bu sa­hə­də qa­za­nıl­mış zən­gin təc­rü­bə Kür­dən Ba­kı­ya ikin­ci xət­tin çə­ki­li­şi­ni də qı­sa müd­dət­də ba­şa çat­dır­ma­ğa im­kan ve­rib. Cə­mi bir il son­ra - 1971-ci il sentyab­rın 15-də Kür su kə­mər­lə­ri­nin ikin­ci xət­ti is­ti­fa­də­yə ve­ri­lib. Bir mə­sə­lə­ni xü­su­si vur­ğu­la­maq is­tər­dim ki, hə­min il­lər­də  ti­kin­ti iş­lə­ri­nin qı­sa vaxtda ba­şa çat­dı­rıl­ma­sın­da Hey­dər Əli­ye­vin SSRİ miq­ya­sın­da bö­yük nü­fu­zu əhə­miy­yət­li rol oy­na­yıb. 1980-88-ci il­lər­də İkin­ci Kür su kə­mər­lə­ri sis­te­mi ilə Ba­kı­ya da­ha üç ma­gistral su kə­mə­ri çə­ki­lir. Bu­nun­la da Kür su kə­mər­lə­ri ilə Ba­kı və Ab­şe­ro­na nəql olu­nan su­yun həc­mi 3 də­fə­yə ya­xın ar­tı­rı­la­raq sa­ni­yə­də 9,5 kub­met­rə və ya sut­ka­da 820 min kub­met­rə çat­dı­rı­lır. Bu la­yi­hə tək­cə hə­min dövr üçün de­yil, bu gün də əhə­miy­yə­ti­ni sax­la­yır. Ba­kı şə­hə­ri­nə di­gər mən­bə­lər­dən ve­ri­lən su­yun artma­sı he­sa­bı­na Kür­dən Ba­kı­ya nəql edi­lən su­yun bir his­sə­si öl­kə­nin aran ra­yon­la­rı­nın tə­lə­ba­tı­nın ödə­nil­mə­si­nə yö­nəl­di­lib.

Kür su kə­mər­lə­ri sis­te­mi­nin ya­ra­dıl­ma­sı tək­cə iç­mə­li su­yun Ba­kı şə­hə­ri­nə çat­dı­rıl­ma­sı ilə ye­kun­laş­mır. Hə­min il­lər­də Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sın­da min­lər­lə ki­lo­metr ma­gistral və pay­la­yı­cı su xət­lə­ri çə­ki­lib, ye­ni su an­bar­la­rı, na­sos stan­si­ya­la­rı ti­ki­lib is­tis­ma­ra ve­ri­lib. Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­nın iç­mə­li su təc­hi­za­tın­da mü­hüm əhə­miy­yət da­şı­yan Cey­ran­ba­tan su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­lar komplek­si­nin in­şa­sın­da da  Hey­dər Əli­ye­vin müs­təs­na xid­mət­lə­ri olub. 1961-ci il­də is­tis­ma­ra ve­ril­miş komplek­sin üçün­cü növ­bə­si məhz onun  döv­rün­də, 1978-ci il­də işə sa­lı­nıb.

La­kin ke­çən əs­rin 80 il­lə­ri­nin so­nu - 90-cı il­lə­ri­nin əv­vəl­lə­rin­də ba­xım­sız­lıq nə­ti­cə­sin­də su təc­hi­za­tı sis­te­min­də cid­di çə­tin­lik­lər ya­ra­nıb. 1993-cü il­də öl­kə­də sa­bit­lik bər­qə­rar olun­duq­dan son­ra qar­şı­da du­ran əsas və­zi­fə, iq­ti­sa­diy­ya­tın bir çox sa­hə­lə­rin­də ol­du­ğu ki­mi, su təc­hi­za­tı sis­te­min­də­ki çə­tin­lik­lə­ri də ara­dan qal­dır­maq­dan iba­rət idi. 

Ba­kı­nın iç­mə­li su təc­hi­za­tın­da önəm­li rol oy­na­yan la­yi­hə Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı su kə­mə­ri­nin çə­ki­li­şi ol­du. Bu, Hey­dər Əli­ye­vin tə­şəb­bü­sü idi. Ba­kı şə­hə­ri­nin su tə­mi­na­tı­nın yük­səl­dil­mə­si­nə sə­bəb olan Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı su kə­mə­ri­nin çə­ki­li­şi infrastruk­tur la­yi­hə­lə­ri sı­ra­sın­da ən nə­hən­gi­dir.

Hey­dər Əli­yev 2000-ci il­lə­rin əv­vəl­lə­rin­də res­pub­li­ka­mı­zın so­si­al-iq­ti­sa­di hə­ya­tın­da baş ve­rən sü­rət­li in­ki­şaf meyllə­ri­ni, Ba­kı şə­hə­ri­nin sə­na­ye mər­kə­zi­nə çev­ri­lə­rək bö­yü­mə­si­ni və ey­ni za­man­da, pay­taxt əha­li­si­nin sa­yı­nın artma­sı­nı nə­zə­rə ala­raq, əha­li­nin və sə­na­ye­nin su­ya olan tə­lə­ba­tı­nın da­ha da yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı üçün ye­ni su kə­mə­ri­nin çə­kil­mə­si­ni zə­ru­ri he­sab edir­di. "Ba­kı­ya bol-bol su gə­ti­rə­cə­yik", - de­yən Hey­dər Əli­yev 2002-ci ilin de­kab­rın­da ke­çi­ri­lən mü­şa­vi­rə­də pay­tax­ta yük­sək key­fiy­yət­li bu­laq su­yu­nun gə­ti­ril­mə­si vax­tı­nın çat­dı­ğı­nı bil­di­rib və bu məq­səd­lə Oğuz-Qə­bə­lə zo­na­sı­nın ye­ral­tı su­la­rı­nın öy­rə­nil­mə­si ba­rə­də tap­şı­rıq ver­miş­di. Bu bö­yük la­yi­hə Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin rəh­bər­li­yi al­tın­da re­al­laş­dı­rıl­dı. Döv­lət baş­çı­sı stra­te­ji la­yi­hə­nin əhə­miy­yə­ti­ni nə­zə­rə ala­raq, su kə­mə­ri­nin ti­kin­ti­si üçün konkret təd­bir­lər gör­dü. Nə­ti­cə­də qı­sa müd­dət­də mü­tə­xəs­sis­lər hə­min zo­na­nın su eh­ti­yat­la­rı­nı, on­la­rın tər­ki­bi­ni, gə­lə­cək­də çə­ki­lə­cək kə­mə­rin ke­çə­cə­yi əra­zi­lə­ri öy­rən­mə­yə baş­la­dı­lar. Tex­ni­ki-iq­ti­sa­di əsas­lan­dır­ma və la­yi­hə ha­zır olan­dan son­ra, 2005-ci ilin sentyab­rın­da Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin sədrli­yi ilə ke­çi­ri­lən və Bö­yük Ba­kı­nın su təc­hi­za­tı­nın yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı­na həsr olu­nan mü­şa­vi­rə­də la­yi­hə­nin müx­tə­lif pa­ra­metrlə­ri mü­za­ki­rə edi­lib və iş­lə­rə tez­lik­lə baş­lan­ma­sı qə­ra­ra alı­nıb.

Mü­va­fiq iş­lər­dən son­ra - 2007-ci ilin mar­tın­da ti­kin­ti iş­lə­ri­nə baş­la­nıb. Ağır zəh­mət nə­ti­cə­sin­də Oğuz­dan Ba­kı­ya qə­dər di­a­met­ri 2000 mil­li­metr olan 262,5 ki­lo­metr uzun­lu­ğun­da, su­bu­rax­ma qa­bi­liy­yə­ti sa­ni­yə­də 5 kub­metr ol­maq­la, şü­şə­lif­li (GRP) bo­ru­lar­dan özü­a­xım­lı su xət­ti çə­kil­di. Pa­ra­lel ola­raq Oğuz ra­yo­nu əra­zi­sin­də 78 is­tis­mar qu­yu­su qa­zıl­dı və sı­naq­dan ke­çi­ril­di. La­yi­hə­də qu­yu­la­rın məh­sul­dar­lı­ğı sa­ni­yə­də 70 litr proq­noz­laş­dı­rıl­sa da, on­la­rın bir qis­mi­nin məh­sul­dar­lı­ğı sa­ni­yə­də 130 lit­rə çat­mış­dı. Döv­lət Neft Fon­du­nun və­sa­i­ti he­sa­bı­na ma­liy­yə­ləş­di­ri­lən və pay­tax­tı­mı­zın key­fiy­yət­li iç­mə­li su ilə tə­mi­na­tın­da önəm­li rol oy­na­yan Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı su kə­mə­ri­nin ti­kin­ti­si 2010-cu ilin so­nun­da ba­şa çat­dı­rıl­dı.

Hey­dər Əli­ye­vin ide­ya mü­əl­li­fi ol­du­ğu Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı su kə­mə­ri ilə ha­zır­da Ba­kı­ya key­fiy­yət­li iç­mə­li su nəql olu­nur. Kə­mər işə dü­şən­dən son­ra Ba­kı şə­hə­ri­nin su təc­hi­za­tın­da sa­bit­lik ya­ra­nıb. Gö­rü­lən təd­bir­lər nə­ti­cə­sin­də Ya­sa­mal və Nə­si­mi ra­yon­la­rı­nı bü­töv­lük­də, Sə­ba­il, Nə­ri­ma­nov və Bi­nə­qə­di ra­yon­la­rı­nın ək­sər his­sə­sin­də, Ni­za­mi, Xə­tai və Sa­bun­çu ra­yon­la­rı­nın bir his­sə­sin­də su təc­hi­za­tı­nın fa­si­lə­siz apa­rıl­ma­sı­na na­il olu­nub. Bu isə qə­dim­li­yi­ni qo­ru­yub sax­la­maq­la da­im mü­a­sir­lə­şən pay­tax­tı­mı­zın sa­kin­lə­ri və qo­naq­la­rı­nın Dün­ya Sə­hiy­yə Təş­ki­la­tı­nın stan­dartla­rı­na tam uy­ğun iç­mə­li su ilə tə­mi­na­tı­na əla­və bir töh­fə­dir. La­yi­hə də məhz pay­taxt sa­kin­lə­ri­nin key­fiy­yət­li iç­mə­li su ilə tə­mi­na­tı­na xid­mət edir.

Öl­kə baş­çı­sı İl­ham Əli­yev açı­lış mə­ra­si­min­də qeyd edib ki,

Ba­kı şə­hə­rin­də əha­li­nin 60 fa­i­zi iç­mə­li su­yu fa­si­lə­lər­lə alır: "Əl­bət­tə ki, mü­a­sir şə­hər üçün bu, dö­zül­məz bir və­ziy­yət­dir. Ba­kı­da su prob­le­mi əsrlər bo­yu möv­cud idi. Bü­tün dövrlər­də Ba­kı­nın iç­mə­li su ilə tə­min edil­mə­si üçün müx­tə­lif təd­bir­lər gö­rü­lür­dü. An­caq pay­tax­tı­mı­zın bö­yü­mə­si, şə­hər­də əha­li­nin artma­sı nə­ti­cə­sin­də, əl­bət­tə ki, gö­rü­lən təd­bir­lər la­zı­mi sə­mə­rə ver­mir­di. Ona gö­rə ye­ni mən­bə­dən tə­miz, key­fiy­yət­li su­yun Ba­kı­ya gə­ti­ril­mə­si qar­şı­mız­da du­ran əsas mə­sə­lə­lər­dən bi­ri idi. Mən çox şa­dam ki, biz bu­na na­il ol­duq".

Ba­kı­nın su təc­hi­za­tı­nın yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı ilə bağ­lı gö­rü­lən iş­lər sa­kin­lə­rin üz­ləş­di­yi prob­le­mi ara­dan qal­dır­dı. Bu gün pay­tax­tın bir sı­ra ra­yon və qə­sə­bə­lə­rin­də əha­li fa­si­lə­siz su ilə tə­min olu­nub. Bu, döv­lə­ti­mi­zin uğu­ru­dur!

İra­də SA­RI­YE­VA

"Azər­su" Açıq Səhmdar Cə­miy­yə­ti və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim edi­lir.