Mərkəzi Bankın acizliyi, kommersiya banklarının hərisliyi ölkəni uçuruma aparır

Tarix: 13.10.2015 / 03:55
Bölmə: İqtisadiyyat

Kredit faizləri azalmır ki, azalmır, əmanət faizləri minimuma endirilir, əhali banklardan qaçır, ölkənin maliyyə sistemində dəmir qaydalara ehtiyac böyüyür

Bank sektorunda son dövrlər ən çox diqqət cəlb edən məqamlardan biri də əhalinin bura yatırdığı əmanətlər üçün faiz dərəcələrinin aşağı salınmasıdır. Artıq dnpozitlər müştərilərə əvvəlki kimi gəlir gətirmir. Bunun da ümdə səbəbi, qeyd olunduğu kimi, bankların əmanətlərdə faiz dərəcələrini azaltmasıdır. Elə bu səbəbdən, əmanətlərini banklarda saxlamaqdansa, onları götürüb başqa sahələrə yatıran şəxslərin sayı artır.

Ekspertlər prosesin müəyyən müddət davam edəcəyini proqnozlaşdırır. Hesab edilir ki, əmanətlər üzrə faizlər artırılmasa, müştərilər banklardan vəsaitlərini daha böyük miqdarda geri çəkəcək. Son məlumatlara görə isə, avqust ayında Azərbaycanda manatla depozit və əmanətlər üzrə orta faiz dərəcələri azalaraq 7,98% təşkil edib. Bu da əvvəlki ayla müqayisədə azalma deməkdir. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, azalma iyul ayına olan orta faiz dərəcələri ilə müqayisədə 0,43 bənd və ya 5,1% olub. Xarici valyutada depozit və kreditlər üzrə orta faiz dərəcələri isə 8,33% təşkil edib ki, bu da iyul ayı ilə müqayisədə 0,36% azdır. Azalmanın əsas səbəbi kimi banklarda likvidliyin yüksək olması və əhali tərəfindən kredit tələbinin azalması göstərilir. Bu tendensiyanın hətta 2016-cı ilin sonuna qədər davam etməsi gözlənir.

Amma maraqlıdır ki, əhaliyə verilən kreditlərin faizlərinin azalmasında banklar müvafiq addımlar atmır. Xatırladaq ki, bir müddət Mərkəzi Bank kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin yuxarı həddini tətbiq edib. Düzdür, bu, əsas etibarilə istehlak və mikrokreditlərə tətbiq edilir. Mərkəzi Bank banklara istehlak kreditləri üzrə illik faiz dərəcələrinin 29, mikrokreditlər üzrə illik faiz dərəcələrinin 25 faizdən yuxarı olmamasını tövsiyə edib. Tələb icra olunmadığı halda inzibati tədbirlər nəzərdə tutulmur. Buna baxmayaraq, ölkənin bütün bankları kreditlər üzrə faiz dərəcələrini Mərkəzi Bankın təklif etdiyi səviyyəyə uyğunlaşdırmağa çalışır. Onu da qeyd edək ki, hələ bu ilin iyununda Mərkəzi Bank istehlak kreditlərinin xidməti üzrə komisyon xərclərinin 1 faizədək azalması ilə bağlı təlimat verəndə bəzi banklar gəlirlərin azalmasını kompensasiya etmək üçün kreditlər üzrə faiz dərəcələrini artırmışdı. Ancaq belə bölgü Mərkəzi Bankı qane etmədi. Çünki yekun məqsəd kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin aşağı salınmasıdır. Bununla əlaqədar olaraq Mərkəzi Bank bank rəhbərləri ilə daha bir görüş keçirməli oldu. Məhz bu görüşdə kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin yuxarı həddinə məhdudiyyətlər qoyuldu. Həmin vaxtdan etibarən banklar əmanətlər üzrə faiz dərəcələrini azaltdı. Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, bu müddətdə kreditlər üzrə faiz dərəcələri azalmayıb. Halbuki, faiz dərəcələrini azaltmaqla banklar daha çox müştəri cəlb edə, həmçinin problemli kreditlərin miqdarını azalda bilərdi. Qeyd edək ki, ödəniş vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi bu ilin avqust ayında 38,8 miylon manat və ya 3% artaraq sentyabrın 1-nə 1 milyard 333,6 milyon manat təşkil edib. Bu, cari ilin əvvəlinə nisbətən 357,3 milyon manat və ya 36,6%, ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə isə 394,8 milyon manat və ya 42% çoxdur. Vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelində payı isə keçən il sentyabrın 1-də 5,4%, bu ilin əvvəlində 5,3%, avqustun 1-də 6,4%, sentyabrın 1-də 6,6% olub.

Problemin çözümü və faizlərin aşağı düşməsi üçün isə ekspertlər banklar üçün müəyyən addımların atılmasını vacib sayır. İlk növbədə bank sektoruna xarici kapitalın daxil olmasına daha geniş şərait yaradılması önəmli sayılır. Hazırda belə kapitalın azlığı bank sektorunda rəqabətin formalaşmasına, kredit faizlərinin düşməsinə imkan vermir. Digər tərəfdən, kommersiya banklarının mərkəzləşdirilmiş kredit resurslarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi də vacib sayılır. Mərkəzi Bankın mərkəzləşdirilmiş kreditlərinin həcmi bankların cəlb etdiyi kreditlərin həcmi yüksək deyil. Bu da bankların əsas vəsaitlərini kənardan cəlb etmələri deməkdir. Bu baxımdan, kənar mənbələrin sayının çox olması cəlb edilən kredit resurslarının bahalı olmasına səbəb olur ki, son nəticədə kredit faizləri yüksəlir.

Banklarda faiz dərəcəsinin yüksək olmasının səbəblərindən biri də yerli bankların beynəlxalq kredit reytinqinin yüksək olmaması ilə bağlıdır. Beynəlxalq kredit reytinqinin yüksək olmaması banklara birbaşa kredit resurslarına müraciət etmək şəraitini yaratmır. Banklar adətən vasitəçilər tapmaqla kredit resursları əldə etməyə çalışır. Bu da faizlərin artımına təsir edir. Belə ki, bu zaman cəlb edilən faizlərin üzərinə vasitəçi faizi əlavə edilir ki, bu da kredit xərcini artırır. Buna görə də qeyd olunan məsələlərin həlli zəruri sayılır.

Tahir TAĞIYEV