Qiymətli kağızlar bazarında çözülməyən problem...

Tarix: 25.05.2015 / 03:24
Bölmə: İqtisadiyyat

Ölkədə xüsusi diqqət mərkəzində yer alan məsələlərdən biri də qiymətli kağızlar bazarının inkişaf etdirilməsidir. Xüsusən də maliyyə vəsaitlərinə özəl sektorda tələbin getdikcə artmağa başlaması fonunda bu bazarın inkişafı müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Lakin Azərbaycanda qiymətli kağızlar bazarının inkişaf səviyyəsi hələ də qənatəbəxş deyil. Son dövrlərdə isə qiymətli kağızlar bazarına maraq daha da azalıb.

Hər halda, Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) bu bazarda əməliyyatı ilə bağlı yaranan durum bu qənaətə gəlməyə əsas verir. Qeyd edək ki, baş banka məxsus dövlət qısamüddətli notlarının tədüvülünə fasilə verilib. Məlumata görə, AMB-nin notlarının sonuncu buraxılışı bu il aprelin 28-da qeydə alınıb. Bundan bir gün sonra isə Fond Birjasında hər birinin nominal dəyəri 100 manat olan 50 min not, yəni 5 milyon manatlıq (ümumi məbləği 30 milyon manat), tədavül müddəti - 28 gün olan qısamüddətli notlar hərraca çıxarılıb. Amma hərrac zamanı birja üzvləri tərəfindən sifarişlər təqdim olunmadığı üçün satış baş tutmayıb. Bundan sonra AMB not tədavülünü dayandırıb. Yaranmış vəziyyət bu ilin fevral ayında Azərbaycanda manatın ucuzlaşdırılmasından sonra milli valyutada olan qiymətli kağızlara tələbatın olmaması ilə bağlıdır. Ekspertlər qiymətli kağızlar bazarında bu vəziyyətin hələ müəyyən müddət davam edəcəyini proqnozlaşdırır.

İndiki vəziyyət isə Mərkəzi Banka da sərf etmir. Belə hesab edilir ki, qiymətli kağızlar bazarından gəlir əldə olunmaması baş bankda maliyyə çatışmazlığına səbəb ola bilər. Lakin bu vəziyyətin müsbət tərəfi də var. Söhbət indiki durumda manatın məzənnəsinin yenidən yüksələ bilməsindən gedir. İqtisadçı ekspert Samir Əliyev baş bankda kapital çatışmazlığı ilə bağlı xtırladır ki, 2014-cü ildə Mərkəzi Bankda kapital çatışmazlığının həcmi 57,7 milyon manata çatıb":Ötən il Bankın 277,3 milyon manat həcmində zərəri yaranıb və bunun 219,5 milyon manatı onun kapitalı hesabına örtülüb. Kapitalın həcmi zərərin həcmindən az olduğundan 57,7 milyon manatlıq çatışmazlıq meydana çıxıb. Halbuki, 2013-cü ildə 251 milyon manat kapital artıqlığı qeydə alınmışdı. "Mərkəzi bank haqqında" qanuna edilməsi nəzərdə tutulan son dəyişiklik bu problemi həll etmək və gələcəkdə belə halların qarşısını almaq üçün mövcud mexanizmləri təkmilləşdirmək məqsədi daşıyır". Mərkəzi Bankın ümumilikdə məcmu zərərinin ötən il 308,7 milyon manat olduğunu bildirən ekspert bunun xarici valyuta mövqeyinin yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində yaranmış 454,7 milyon manatlıq zərər olduğunu deyib: "Bankın cari əməliyyatdan zərəri isə 245,3 milyon manat olub. 2013-cü ildə qalan 31,5 milyon manat həcmində bölüşdürülməmiş mənfəət hesabına zərər 277, 7 milyon manata qədər azalılıb. Yeni dəyişikliyə görə, əvvəllər kapital ehtiyatları tədavülə buraxılmış nağd milli valyutanın 15 faizi miqdarında müəyyən edilirdisə, bundan sonra nizamnamə kapitalından, yəni 10 milyon manatdan az olmamaq şərtilə müəyyənləşdiriləcək. Kapital ehtiyatının dövriyyədə olan nağd pulun həcmindən asılılığı aradan qaldırılır. Onsuz da Mərkəzi Bank üçün bu normativə əməl etmək qeyri-mümkün idi. Çünki bu halda kapital ehtiyatı indiki kimi 210 milyon manat yox, dəfələrlə çox olmalı idi. Asılılığın aradan qaldırılması Mərkəzi Bankın manevr imkanını artıracaq və ona kapital ehtiyatını istədiyi həcmdə formalaşdırmağa imkan verəcək".

Dəyişikliyə görə, xarici valyutada və qızılda olan aktiv və passivlərin yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində ilin sonuna yaranan zərərin ödənilməsinin Mərkəzi Bankın kapital ehtiyatları hesabına təmin olunacağını bildirən ekspert Mərkəzi Bankın fəaliyyəti nəticəsində yaranmış kapital çatışmazlığının bir maliyyə ili təxirə salınmaqla dövlətin buraxdığı qiymətli kağızlar hesabına ödəniləcəyini deyib: "Əslində əvvəlki versiyada da zərərin dövlət tərəfindən ödənilməsi nəzərdə tutulurdu. Sadəcə, bunun ödənilməsi mexanizmi yox idi. Yeni düzəlişdə isə konkret olaraq qiymətli kağızlar hesabına ödənilməsi qeyd edilir. Bir sözlə, problem yaranacağı təqdirdə Mərkəzi Bankı Maliyyə Nazirliyi xilas edəcək". Lakin indi əsas məsələlərdən biri qiymətli kağızlar bazarının dinamik inkişafına nail olmaqdır. Düzdür, ötən illərlə müqayisədə istər dövlət qiymətli kağızlarının həcmində, istərsə də korporativ sektorda irəliləyişlər var. Lakin özəl sektor hələ də qiymətli kağızlar bazarında aktiv iştirakçılar sırasında yer almır. Həmçinin ölkə vətəndaşları, Qərb dövlətlərində olduğu kimi, qiymətli kağızlar bazarında hələ də fəal şəkildə iştirakdan yayınır. Bundan başqa, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən şirkətlər daxili qiymətli kağızlar bazarından vəsait cəlb etməkdən qaçır.

Xatırladaq ki, bu gün əksər Qərb ölkələrində vətəndaşlar gəlir əldə etmək məqsədilə əllərində olan vəsaiti, banklarla bərabər, qiymətli kağızlara da yatırır. Azərbaycanda isə bu, demək olar ki, müşahidə edilmir. Qərbdəki kimi, vətəndaş və şirkətlərin qiymətli kağızlar bazarına marağının artırılması vacib sayılır.