Problemli kreditlər bankların öz günahı üzündən arta-arta gedir

Tarix: 16.04.2015 / 03:51
Bölmə: İqtisadiyyat

Bank sektoru üçün hələ də ciddi baş ağrısına çevrilən məsələlərdən biri də problemli kreditlərlə bağlıdır. Belə kreditlərin miqdarının artmasının hansı təhlükələr doğurması barədə edilən xəbərdarlıqların sayının artmasına rəğmən, məsələ həllini tapmır. Əksinə, problemli kreditlərin miqdarı artan xətt üzrə inkişaf edir və bunu Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları da təsdiq edir.

Açıqlanan rəqəmlərdən belə məlum olur ki, mart ayının 1-ə kimi ölkənin maliyyə-kredit təşkilatları hüquqi və fiziki şəxslərə 20,7 milyard manat kredit ayırıblar. Verilmiş kreditlərin həcmi ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 32,1 % artıb, onun 78,2% və ya 16,2 milyard manatı uzunmüddətli olub. Kreditlərin 1,1 milyard manatının, yaxud 5,5 %-nin ödəmə vaxtı keçib. Halbuki, fevralın 1-nə olan məlumata görə, banklara qaytarılmayan kreditlərin həcmi 1 milyard 30 milyon manat idi. İndi bu rəqəm bir ayda daha 70 milyon manat artıb. Ekspertlər isə belə artımı təhlükəli hal sayır və artımın çox sürətlə getdiyini bildirir.

Ekspertlər hesab edir ki, budəfəki artım manat islahatından sonra bankların əvvəlki dollar kreditlərini 33 faiz artırmaqları ilə bağlıdır.

Ümumiyyətlə, son dövrlərdə problemli kreditlərin artımı artıq tendensiyaya çevrilib. Maraqlıdır ki, istehlak kreditlərinin verilməsi şərtlərinin ağırlaşdırılması ilə bağlı qaydaların tətbiq edilməsinə baxmayaraq, problemli kreditlər azalmır. Hazırda ölkəmizdə problemli kreditlərin həcmi kifayət qədər yüksək hesab olunur. İndiyə kimi Mərkəzi Bank kredit şərtlərini sərtləşdirməklə problemli kreditlərin qarşısını almağa çalışıb. Belə ki, Mərkəzi Bankın göstərişinə əsasən, banklara arayışsız kredit vermək qadağan edilib. Lakin problemli kreditlər arasında istehlak kreditlərinin hələ də üstünlük təşkil etdiyi sirr deyil. Bunun qarşısını almaq üçün xeyli müddətdir Mərkəzi Bank istehlak kreditləri ilə bağlı şərtləri daha da sərtləşdirməyə hazırlaşır. Burada əsas tədbirlərdən biri insanların gəlirlərinin borc yükünə uyğun olması tələbinin tətbiq edilməsi olacaq. Bu tələbin tətbiqindən sonra hər bir şəxs sənədlə təsdiq olunacaq cəmi gəlirinin maksimum yarısı qədər bankdan borc götürə biləcək. Lakin prosedurun nə vaxt həyata keçiriləcəyi hələ bəlli deyil. Daha əvvəl qəbul olunmuş qərara əsasən isə, kommersiya banklarının girovsuz kreditlərdə müştərinin rəsmi gəlirini təsdiq edən sənədi olmadan kredit verməsi mümkün deyil. Bank kartı ilə məvacib alanlar isə bankdan son 6 ayda çıxardığı əməkhaqqının hesabatını təqdim etməlidir. Bütün bunlarda əsas məqsəd məhz artan istehlak kreditlərinin qarşısını almaqdır. Lakin yuxarıda problemli kreditlərlə bağlı səslənən rəqəm onu göstərir ki, indiki qabaqlayıcı tədbirlər problemli kredit məsələsinin çözümü üçün yetərli deyil.

Banklar tərəfindən müştərilərin gələcək gəlirliliyi ilə bağlı düzgün proqnozlaşdırma aparılmadığından vəziyyət daha da pisləşir. Ekspertlərin fikrincə, problemli kreditlərin artımı bank sektorunun likvidliyinin azalmasına, kredit portfelinin gəlirsizliyinin yaranmasına gətirib çıxara bilər. Hazırda çoxsaylı təkliflər səslənir ki, problemli kreditlərin artmasının qarşısını almaq üçün birbaşa ciddi dövlət nəzarəti lazımdır. Eləcə də burada faiz məsələsinə də xüsusi diqqət yetirilməsi önəmli sayılır. Qeyd edək ki, hazırda Avropa ölkələrində istehlak kreditləri 1 rəqəmlə ifadə olunur. Bundan başqa, Qərb ölkələrində banklar kredit verən zaman müştəri üzərində hərtərəfli araşdırma aparır. Analoji təcrübənin ölkəmizdə də tətbiqi vacib sayılır. Onu da xatırladaq ki, Mərkəzi Bank kreditlərin verilməsi ilə bağlı sistemi elektronlaşdırıb. Hər bir kommersiya bankı həmin sistemə daxil olaraq, orada olan məlumat əsasında kredit vermək barədə qərar qəbul edir. Lakin ölkəmizdə kommersiya banklarında bu prinsiplər gözlənilmədiyi üçün kreditin qaytarılması ilə bağlı çətinlik və problem yaranır. O da maraqlıdır ki, problemli kreditlərin sürətlə artmasına baxmayaraq, banklar müştərilərinə güzəştə getmir. Yüksək faizlərlə yüklənən bəzi müştərilər isə kreditləri ödəməkdə çətinlik çəkir. Elə problemli kreditlərin artmasının başlıca səbəbi də faizlərin həddən artıq yüksək olmasıdır. Hesab olunur ki, kredit faizləri nə qədər yüksək olacaqsa, problemli kredit məsələsi aktual olaraq qalacaq.

Ekspertlərin fikrincə, hazırda problemli kreditlərin həcminin artma səbəblərindən biri də odur ki, bəzi kreditlər daha çox gəlirsiz məqsədlə istifadə edildiyindən, biznes xarakteri daşımadığından onların geri qaytarılmasında ciddi problemlər yaranır. Həmçinin, insanlar uzun müddət yüksək faizlərlə əldə etdikləri kreditlərdən artıq kifayət qədər borclanıb. Hazırda hətta bir çox kredit istifadəçisi bir kreditini bağlamaq üçün digər kreditə müraciət edir. Beləliklə, borclar zəncirvari şəkildə daha da artır. Bütün hallarda, bu problemdən çıxış yolu tapılmalıdır.

Əks halda, ölkənin bank-maliyyə sektoru üçün ciddi problemlər yarana bilər. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Mərkəzi Bankın bu vaxta kimi gördüyü tədbirlər istənilən nəticəni vermir. Bu səbəbdən məsələyə fərqli metodlarla müdaxilə zəruri sayılır. Çünki əks halda bundan həm bank sektoru, həm də istehlakçılar əziyyət çəkəcək.