Azərbaycan xarici siyasətində mühüm yer tutan məqamlardan biri də regionda nəqliyyat dəhlizlərinin inkişaf etdirlməsidir. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra bura Zəngəzur dəhlizinin açılması da daxildir. Lakin İrəvan prosesi gecikdirir və ona görə də Azərbaycan alternativ marşrutlara xüsusi diqqət edir.
Hazırda İrəvanın mövqeyi fonunda İran üzərindən naxçıvaan çıxış ölkənin diqqət mərkəzindədir. Bu, perspektivdə Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi üçün də mühüm önəmə malikdir. Rəsmi Bakı bu durumda İrəvana son şans verib. Elə bu günlərdə Azərbaycan prezidentinin köməkçisi - Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev TASS-a müsahibəsində bildirib ki, Ermənistan öz üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirməkdən imtina edərsə, Azərbaycan alternativ nəqliyyat marşrutları üzərində çalışacaq. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan logistika ehtiyaclarını “Ermənistan hökumətinin şıltaqlığı”na uyğunlaşdırmaq niyyətində deyil və ölkəmiz regional tərəfdaşları ilə birlikdə irəliləyəcək: “İrəvan müxtəlif bəhanələrlə öz öhdəliklərindən imtina edərsə və əgər təcrid olunmuş vəziyyətdə qalmağı davam etdirmək istəyirsə, o zaman Bakı gözləmək fikrində deyil. Regionun digər ölkələri ilə alternativ layihələr üzərində artıq fəal işlər görülür". Bununla yanaşı, prezidentin köməkçisi vurğulayıb ki, Azərbaycan ardıcıl olaraq regionda bütün nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasının tərəfdarıdır, çünki sıx ticari-iqtisadi əlaqələr regionun sülh, sabitlik və rifahına töhfə verəcək. Bu istiqamətdə irəliləyiş əldə etmək üçün böyük səylər göstərən Rusiyanın mövqeyini Azərbaycan yüksək qiymətləndirir. Hikmət Hacıyev bildirib ki, nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması ilə bağlı danışıqlarda müəyyən durğunluq müşahidə olunur. Hikmət Hacıyev həmçinin əlavə edib ki, Rusiya, Ermənistan və Azərbaycan liderlərinin üçtərəfli bəyanatının müddəalarından biri Zəngəzur dəhlizinin açılmasıdır ki, bu da Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında maneəsiz əlaqənin Ermənistan ərazisindən keçərək təmin edilməsi deməkdir. Bəyanatın bu bəndi, təqribən üç ilə yaxın zaman keçsə də, Ermənistan tərəfindən hələ də yerinə yetirilməyib: “Zəngəzur dəhlizinin açılması ilk növbədə Ermənistanın özü üçün sərfəlidir, hansı ki, bu ölkə Azərbaycana qarşı apardığı işğalçılıq siyasəti nəticəsində 30 ilə yaxın müddət ərzində regionun nəqliyyat və logistika arxitekturasından kənarda qalıb”. Bu arada İran üzərindən keçən xətdən istifadə istiqamətində mühümm proseslər cərəyan etməkdədir. Belə ki, məlumata görə, Rəşt-Astara dəmir yolu xəttinin çəkilməsi ilə əlaqədar Rusiya və İran arasında danışıqlar davam edir. Cari ilin sonuna kimi İran ilə Rusiya arasında yolunun tamamlanmasına sərmayə yatırılması haqqında müqavilə imzalanacaq.
İranın yol və şəhərsalma nazirinin müavini Abbas Xətibi bildirib ki, 160 kilometrlik Rəşt-Astara dəmir yolunun tikintisinin başa çatdırılması üçün 1 milyard avro vəsait lazımdır. Bunu da İran ilə Rusiya sərmayə kimi yolun inşaasına yatıracaqlar. Cari ilin may ayında İran ilə Rusiya arasında Rəşt-Astara dəmir yolunun tikilib başa çatdırılmasına dair anlaşma memorandumu imzalanıb. Müqaviləyə əsasən, Rusiya tikintiyə sərmayə yatırmalı, elektrik xətlərini çəkməli və bir sıra digər işləri həyata keçirməlidir. Qeyd edək ki, Rəşt-Astara yolu Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinə daxil olan Qəzvin-Rəşt-Astara (İran) –Astara (Azərbaycan) dəmir yolunun bir hissəsidir. Yüklər Hindistan və Cənub Şərqi Asiyanın digər ölkələrindən İranın Çabahar və Bəndər Abbas limanlarına gətiriləcək. Buradan isə Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu və Azərbaycandan tranzit keçməklə Rusiyaya, eləcə də əks istiqamətə daşınacaq.
Bu günlərdə İranın Moskvadakı səfiri Kazem Cəlali qeyd edib ki, iki ölkənin liderləri Rəşt-Astara dəmir yolu xəttini Şimal-Cənub dəhlizinin əlaqəsi kimi tez bir zamanda işə salmaq niyyətindədirlər. O bildirib ki, iki ölkə arasında bu dəmir yolunun tikintisi ilə bağlı müqavilə imzalanandan sonra əzm və davamlılıqla texniki danışıqlar aparılır. İranın Moskvadakı səfirliyinin yaydığı məlumata görə, görüşdə tərəflər Şimal-Cənub beynəlxalq tranzit dəhlizinin bir hissəsi kimi Rəşt-Astara dəmir yolu xətti layihəsi üzrə işlərin başlanmasının sürətləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıblar. Rəşt-Astara dəmir yolu xəttinin tikintisinə dair sazişi 2023-cü il aprelin 27-də Tehranda İranın yol və şəhərsalma naziri və Rusiyanın nəqliyyat naziri imzalayıb. Sənədə əsasən Moskva və Tehran layihələndirmə, tikinti, eləcə də mal və xidmətlərin çatdırılmasını birgə maliyyələşdirəcəklər. Rəşt-Astara xəttinin uzunluğu 170 kilometr olacaq. O, Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin quru hissələrini birləşdirmək üçün lazımdır, bu da Transxəzər marşrutunun iqtisadi səmərəliliyinin artmasına imkan verəcək. Dəhlizin yaradılmasında məqsəd Hindistandan Rusiyaya, eləcə də Şimali və Qərbi Avropaya gedən yüklərin çatdırılma müddətini azaltmaqdır. Bu zaman əsas daşıma mərkəzlərindən biri kimi yenə Azərbaycan ərazisindən istifadə olunacaq. Bununla Azərbaycan üzərində bütün istiqamətlər üzrə daşınan yüklərin həcmində kəskin artım olacaq. Qeyd edək ki, Sankt-Peterburqdan Mumbaya malların çatdırılması Süveyş kanalı vasitəsilə ənənəvi marşrutlar üzrə 30-45 gün əvəzinə təxminən 10 gün çəkəcək. Dəmir yolu ilə tranzit yüklərin ümumi həcmi ən azı 15 milyon ton təşkil edəcək. Rusiya baş nazirinin müavini Marat Xusnulli qeyd edib ki, dəhlizi eyni zamanda üç marşrut üzrə inkişaf edir: qərb marşrutu - Dağıstan və Azərbaycan, transxəzər - su nəqliyyatı, şərq marşrutu isə Qazaxıstan və Türkmənistan vasitəsilə. Bütün hallarda ən sərfəli oan Azərbaycan üzərindən keçəndir.
Tahir TAĞIYEV
