Dünya iqtisadiyyatında yenidən özünü qabarıq şəkildə büruzə verən əsas problemlərdən biri qiymət artımı ilə bağlıdır. Hazırda ən güclü iqtisadiyyata malik ölkələr belə bundan əziyyət çəkir. ABŞ-da və Avropada baş verənlər bunun təsdiqidir.
Məsələn, İsveçdə ərzaq məhsullarının qiymətləri ötən il 20 faizdən çox artıb ki, bu da son 70 ilin ən yüksək göstəricisidir. İsveç Statistika qurumunun hesabatında bildirilir ki, 2022-ci ilin fevralından 2023-cü ilin fevralına qədər olan dövrdə ərzaq və alkoqolsuz içkilər 20,95 faiz bahalaşıb. Beləliklə, krallıqda son onilliklərdə ərzaq qiymətlərində ən böyük illik artım qeydə alınıb. Sonuncu dəfə 1951-ci ildə ərzaq qiymətləri il ərzində 20 faizdən çox artmışdı.
Almaniya Federal Statistika İdarəsi də ölkədə istehlak qiymətlərinin yeni dinamika ilə növbəti dəfə artmasını qeydə alıb. Yanvar ayında əmtəə və xidmətlərin əsas növlərinin qiymətləri keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə orta hesabla 8,7 faiz artıb. Digər Avropa ölkələrində də eyni vəziyyət müşahidə edilir. ABŞ-ın maliyyə naziri Canet Yellen isə Amerikada da qiymət artımının artan xətt üzrə inkişaf etdiyini bildirir: “ABŞ-da yüksək inflyasiyanın bir çox səbəbi var. Əmtəə qiymətlərinin qalxması ölkə iqtisadiyyatı üçün bir nömrəli problemdir”. Yaxın perspektivdə Qərb dünyasının, digər ölkələrin böyük əksəriyyətinin qiymət artımı problemi ilə mübarizəni davam etdirəcəkləri proqnozlaşdırılır. Bu fonda Avropada hökumətlər, əsasən, enerji qiymətlərini aşağı salmağa və bu qiymətlərin əhaliyə təsirini azaltmağa çalışır. İş burasındadır ki, Rusiyadan ciddi enerji asılılığı olan qitə Ukraynada müharibə başlayandan bəri ciddi problemlər yaşayır. Rusiyadan təbii qaz idxalının azalması dünya bazarlarında bu enerjidaşıyıcının qiymətində rekord bahalaşma yaradıb. Bu qiymət artımlarının təsirinin azaltmaq üçün bir çox Avropa ölkəsi tavan qiymət mexanizmi tətbiq edib və enerji şirkətləri hökumətin müəyyənləşdirdiyi həddən yüksək qiymətə satış apara bilməz. Bu addım enerji qiymətləri ilə bağlı potensial qiymət artımlarının önünü kəsməyə yönəlib. Avropanın ən böyük iqtisadiyyatı sayılan Almaniyada da əhalinin sosial rifahının yaxşılaşdırılması üçün ayrıca proqramlar gerçəkləşdirilib. Bu il yanvarın 1-də qüvvəyə minən qaydalara görə, əməkqabiliyyətli yaşda olan və tək yaşayan və ya tək valideyn olaraq uşaq böyüdən işsiz şəxslər “vətəndaşlıq pulu” adlanan yardımdan yararlana biləcək. Həmin yardımın məbləği ayda 502 avro və ya təxminən 910 manatdır. Aztəminatlı ailələrdə yaşayan uşaqlara da yardım nəzərdə tutulub. Həmin yardımın məbləği 14-17 yaşlı uşaqlar üçün 420 avro və ya 760 manat, 6-13 yaşlı uşaqlar üçün 348 avro və ya 630 manat, 6 yaşdan kiçik uşaqlar üçün 318 avro və ya 576 manatdır. Almaniyada sosial müdafiə tədbirlərinə “vətəndaşlıq pulu” ilə yanaşı, kirayədə yaşayanlara və yanacaq ödənişlərinə dəstəklər də daxildir. Bu yardımlardan işsizlər, eləcə də işləsə də, gəliri yetərsiz şəxslər faydalana bilər. Sadalanan yardım mexanizmləri yalnız Almaniya vətəndaşlarına nəzərdə tutulmayıb, bu ölkədə çalışmaq icazəsi olanlar da həmin yardımlar üçün üz tuta bilər. Hökumətin hesablamalarına görə, toplam 5 milyon 300 min insan həmin mexanizmlərdən yararlanacaq. Lakin Avropa ölkələrinin heç də hamısı belə proqramlar gerçəkləşdirə bilmir. Məsələn, Fransada əhalinin sosial durumu getdikcə pisləşir.
Sosial rifahın yetərincə yüksək sayıldığı Şimali Amerika ölkələrində də dolanışıq çətinləşdiyindən əhaliyə maddi yardım göstərilir. ABŞ-da hökumətin dəstəkləri, əsasən, yanacaq xərcləri ilə bağlıdır. Ölkə prezidenti Co Bayden ötən ilin sonunda azgəlirli əhaliyə yardım məqsədi ilə daha 13.5 milyard dollar ayıracaqlarını açıqlamışdı. Bu yardım həmin ailələrin istilik xərclərinin azaldılmasına yönəlib. ABŞ hökuməti inflyasiyanın azaldılmasını hədəfləyən ayrıca qanun layihəsi hazırlayıb və bu tədbirlərə toplam 433 milyard dollar ayırıb. Həmin vəsait hesabına səhiyyə, iqlim və vergi sahələrinə yatırımlar nəzərdə tutulub.ABŞ-la qonşu olan Kanada da inflyasiyadan əziyyət çəkən əhali üçün tədbirlər görülüb. Özəlliklə tələbələrə güzəştli kreditlər ayrılıb və azgəlirli əhaliyə maddi yardım göstərilib. Kanada hökuməti aztəminatlı əhali qrupuna dəstək tədbirləri üçün toplam 3.4 milyard ABŞ dolları ayırıb. Bu vəsait hesabına vergi güzəştləri, eləcə də kirayədə qalan ailələrə birdəfəlik ödənişlər nəzərdə tutulub. Yaponiya hökuməti bugünlərdə qiymət artımı ilə mübarizə tədbirlərinə daha 2 trilyon yen və ya 15.2 milyard dollar ayrılmasına dair qərar çıxarıb. Bu pulla azgəlirli ailələrə birdəfəlik müavinət şəklində 30 min yen və ya 227 dollar, uşaqlı ailələrə isə hər uşaq üçün 50 min yen və ya 380 dollar veriləcək. Hökumət, eyni zamanda, may ayından başlayaraq elektrik enerjisi və mayeləşdirilmiş təbii qaz qiymətlərinin artımını qismən kompensasiya edəcək. Böyük həcmdə elektrik enerjisindən yararlanan müəssisələrə də yardım göstəriləcək. Açıqlanan məlumatda bildirilir ki, vəsait dövlət büdcəsinin ehtiyat fondundan ayrılacaq. Ancaq bütün bunlar inflyasiyanı cilovlamağa imkan vermir. Dünya iqtisadiyyatında baş verənlər Azərbaycana da təsir göstərir. Azərbaycan hökumət də əhalini inflyasiyadan qoruyan addımlar atır. Bu baxımdan, özəlliklə minimum əməkhaqqının və minimum pensiyanın artırılması qeyd edilə bilər. İndi Azərbaycanda minimum əməkhaqqı 345 manat, minimum pensiya 280 manatdır. Hökumətin vaxtaşırı tətbiq etdiyi mexanizmlərdən biri də bəzi idxal məhsulları üçün gömrük rüsumunun götürülməsidir. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanda istehlak qiymətləri idxal edilmiş inflyasiya hesabına artır. Qeyd edək ki, 2022-ci ildə Azərbaycanda orta illik inflyasiya 13,9 % təşkil edib. Xüsusilə, ərzaq qiymətləri idxal vasitəsilə daxili ərzaq inflyasiyasına ciddi təsir göstərib. İdxal olunan məhsulların illik qiymət indeksinin artımı 22 %-dən çox olub. Beləliklə, Azərbaycandakı inflyasiya əsasən idxal edilib. Buna baxmayaraq yüksək enerji qiymətləri şəraitində tədiyə balansının profisitli olması, valyuta bazarında tarazlıq, qəbul edilmiş qərarlar inflyasiya təzyiqlərini nisbətən məhdudlaşdırıb. Azərbaycanda ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi də hökumət qarşısında strateji vəzifə kimi qoyulub. Daxili bazarda özünütəminat səviyyəsinin qorunması və əhalinin əsas ərzaq məhsulları ilə təminatının yaxşılaşdırılması istiqamətində vacib işlər görülüb. Əsas ərzaq məhsulları üzrə ehtiyatların yaradılması ilə bağlı addımlar atılıb. Minimum istehlak səbətinin tərkibində əsas ərzaq məhsullarının tədarükü və emalı ilə məşğul olan sahibkarlara güzəştli şərtlərlə kreditlər, faiz subsidiyaları və vergi-gömrük güzəştləri verilib. Ötən il ərzində kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarına dövlət tərəfindən maliyyə dəstəyi olaraq ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə bağlı tədbirlərin maliyyələşdirilməsi üçün 540 milyon manat vəsait sərf edilib. Bu, 2021-ci ildəki göstəricidən 18,8 % çoxdur. Ərzaq məhsulları ilə özünütəminetmə səviyyəsinin yüksəldilməsi idxal inflaysiyasının tədricən azalmasına səbəb olur. Bu fonda cari il ərzində qiymət artımı ilə bağlı ölkədə vəziyyətin daha sürətlə sabitləşəcəyi gözlənilir.
Ramil QULİYEV
