Cari il yanvarın 1-i vəziyyətinə muzdla çalışan işçilərin sayı, ilkin məlumatlara əsasən, 1 milyon 733,9 min nəfər, o cümlədən iqtisadiyyatın dövlət sektorunda 903,3 min nəfər, qeyri-dövlət sektorunda isə 830,6 min nəfər təşkil edib.
Bu məlumatlar Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) ölkədə ötən ilin sonuna muzdlu işçilərin sayı və əmək haqları barədə açıqladığı göstəricilərdə yer alıb. Muzdlu işçi deyərkən, işəgötürənlə müqavilə bağlayaraq işini əməkhaqqı qarşılığında yerinə yetirən şəxslər nəzərdə tutulur.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi rəsmi göstəricilərə görə, bu ilin əvvəlinə ölkədə muzdlu işçilərin sayı 1 milyon 734 min nəfər olub. Bir il öncə bu rəqəm 1 milyon 709 min nəfər idi. Deməli, ötən il boyunca Azərbaycanda muzdlu işçilərin sayı 25 min nəfər artıb. Ölkədə iqtisadi fəal əhalinin sayı 5 milyon 300 min nəfəri aşır. Bu isə o deməkdir ki, iqtisadi fəal insanların təxminən 30 faizə yaxını muzdlu işçidir. Beləliklə, Azərbaycanın əmək bazarında ən çox diqqət çəkən göstəricilərdən biri muzdlu işçi sayının azlığıdır. Buna təsir göstərən amil hələ ölkədə qanunsuz məşğulluq payının çox olmasıdır. Araşdırmalar göstərir ki, digər ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da qanunsuz məşğulluq faktları mövcuddur. Belə faktlara daha çox tikinti, nəqliyyat, ticarət və digər belə sahələrdə rast gəlinir. Bu, həmin sahələrdə intensiv işçi axını və qısamüddətli əmək müqavilələrinin olması ilə əlaqədardır. Bu vəziyyətə nəzarət etmək çətindir. Ona görə də sözügedən sahələrdə əmək müqaviləsinin imzalanmasından yayınma halları olur. Ümumiyyətlə, ölkədə məşğulluğun təmin olunması ilə bağlı siyasətin həyata keçirilməsinə ciddi problem yaradan mühüm amil ölkədə gizli əmək bazarında və ya qeyri-formal sektorda çalışan işçilərin sayının yüksək həddə olmasıdır. Belə halın mövcudluğu məşğulluq siyasətinin düzgün müəyyən olunmasına ciddi əngəl yaratmaqla bağlı həmçinin insan hüquqlarının ciddi surətdə pozulmasına gətirib çıxarır. Ekspertlərə görə, “kölgə” əmək bazarının mövcudluğu əmək hüquqlarının kütləvi pozulmasına şərait yaradan əsas amillərdəndir. Hər hansı rəsmi və ya qeyri-rəsmi statistika olmasa da, ehtimallara görə rəsmi əmək münasibətlərinə girmədən əmək fəaliyyəti ilə məşğul olanların sayı, rəsmi əmək münasibətlərinə girərək fəaliyyət göstərən işçilərdən az deyil. Yüzminlərlə insanın qeyri - rəsmi əmək münasibətində olaraq əmək fəaliyyəti ilə məşğul olması o deməkdir ki, bu insanlara münasibətdə əmək qanunvericiliyi tətbiq olunmur. Belə işçilərin əmək fəaliyyəti həm dövlət, həm də həmkarlar ittifaqlarının nəzarətindən kənardadır. Bu məələnin mümükn qədər tez həllini tapması zəruri hesab olunur. Daha bir nüans odur ki, son məlumatlara görə, ölkədəki muzdlu işçilərin 52 faizi iqtisadiyyatın dövlət sektorunda, yerdə qalan 48 faizi özəl sektorda çalışır. Beləliklə, Azərbaycanda dövlətdən maaş alanların sayı özəl sektordan maaş alanların sayını üstələyir. Son bir ilin göstəricilərinin analizindən aydın olur ki, ötən il dövlət sektorundakı işçi sayı azalıb və 906 min nəfərdən 903 min nəfərə enib. Özəl sektorda çalışanların sayı isə, əksinə, 803 min nəfərdən 830 min nəfərə yüksəlib. Bu tendensiyanın davam etməsi gözlənilir. Ölkədəki iş yerlərinin böyük əksəriyyətinin Bakıda yerləşməsini də unutmaq olmaz. Rəsmi rəqəmlərə görə, bu ilin əvvəlinə ölkədəki 1 milyon 734 min nəfər muzdlu işçinin 898 min nəfəri, yəni 52 faizi Bakıda çalışır. Yerdə qalan 836 min nəfər ölkənin bütün digər rayon və şəhərlərinin payına düşür. Regionlardakı muzdlu işçilərin böyük bölümü dövlət qurumunda çalışanlardır. Bu baxımdan aydın olur ki, ölkə iqtisadiyyatında enerji sektorundan kənar sahələrin zəif inkişafı özəlliklə regionlarda iş yerlərinin sayca azlığına ciddi təsir göstərir. Azərbaycanda özəl sektorda çalışan muzdlu işçilərin təxminən 60 faizi Bakıda çalışır.
Əmək ehtiyatlarının əsas hissəsinin paytaxt Bakıda və Abşeron yarmadasında cəmlənməsi həm ölkənin iqtisadi inkişafına mənfi təsir göstərir, həm də regionların inkişafını əngəlləyir. Daha bir məsələ əlilliyi olan insanlardır. Əlilliyi olan insanların əmək bazarına çıxışı üçün mövcud olan məhdudiyyətlər çoxdur və bu baxımdan yalnız qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi kifayət deyil. Dövlətin tabeçiliyində olan müəssisələrdə əlilliyi olan insanlar üçün şərait yaradılmadığı halda, bazar münasibətləri şəraitində hər hansı sahibkardan müəssisədə işçi üçün xüsusi lift quraşdıracağı, panduslar və sanitar qovşaq hazırlayacağı real hesab olunur. Ona gərə də bu məsələnin həllinin tapılmasə zəruri hesab olunur. Əməkhaqları ilə bağlı da qeyri-bərabərlik diqqətdən ayyənmır. İqtisadi fəaliyyət növləri üzrə Azərbaycanda ən yüksək əməkhaqqı ötən ildə də mədənçıxarma sektorunda qeydə alınıb. Bu sahədə çalışanların orta aylıq maaşları “Azadlıq” radiosunun məlumatına əsasən, 3 min 285 manatdır. Özəl sektorda çalışanlar üçün bu rəqəm daha yüksək – 3 min 960 manatdır. Dövlətə məxsus enerji şirkətlərində çalışanların orta maaşı 2 min 122 manat civarındadır. Ancaq enerji sektorunda çalışanların sayı muzdlu işçilərin 2 faizə yaxınıdır. Ölkədə bu sahədə çalışanların toplam sayı 33 min 187 nəfərdir. Mədənçıxarma sektorundan sonra ölkədə ən yüksək orta aylıq əməkhaqqı maliyyə və sığorta sektorundadır. Bu sahədə çalışanların orta aylıq əmək haqları bu ilin əvvəlinə 2 min 70 manat olub. Adıçəkilən sektorda çalışanlar da muzdlu işçilərin çox kiçik bir bölümüdür. Ötən ilin sonuna ölkədə həmin sahədə çalışanların toplam sayı cəmi 35 min nəfər olub. Orta aylıq əməkhaqqının səviyyəsinə görə Azərbaycanda üçüncü yeri peşə, elmi və texniki fəaliyyət istiqaməti üzrə çalışanlar tutur. Onların orta aylıq maaşı 1 min 417 manatdır. Bu fəaliyyət istiqaməti üzrə çalışanlara hüquqşünas və mühasiblər, mərkəzi ofislərin idarəetməsində çalışanlar, memarlar, elmi tədqiqatçılar, eləcə də reklam sahəsində çalışanlar və baytarlar daxildir. Fəaliyyət istiqaməti üzrə orta aylıq əməkhaqqı ölkə miqyasında yüksək sayılsa da, bu istiqamətə daxil peşələr üzrə maaşlar arasında ciddi fərqlər var. Məsələn, mərkəzi ofislərin idarəetməsi və reklam fəaliyyəti ilə bağlı çalışanların orta aylıq maaşları 2 min manatı ötdüyü halda, elmi tədqiqatçıların maaşı 798 manat, baytarlarınkı isə 570 manatdır. Qeyd edilən istiqamətlərdə çalışanların toplam sayı 60 min 556 nəfərdir. İnformasiya və rabitə sahəsində çalışanlar da ölkədə ən yüksək orta aylıq əməkhaqqı alanlar sırasındadır. Onların orta aylıq maaşı 1 min 348 manatdır. Özəlliklə proqramlaşdırma yönündə fəaliyyət göstərənlərin maaşı yüksəkliyi ilə seçilir. Həmin sahədə çalışanların orta aylıq gəlirləri 1 min 759 manatdır.Bu dörd istiqamət ötən illərdə də orta aylıq əməkhaqqının min manatdan çox olduğu sahələr arasında idi. 2022-ci ildən bəri daha üç fəaliyyət istiqamətində orta aylıq maaş min manatı ötüb. Bunlar dövlət idarəetməsi və müdafiə (1 min 250 manat), nəqliyyat (1 min 120) və tikinti (1 min manat) sahələridir. Ötən ilin yekunlarına görə, ölkədə ən aşağı əməkhaqqı alan işçilər inzibati və yardımçı xidmətlərdə çalışanlardır. Bu istiqamətdə çalışanların sayı 87 min nəfər, orta aylıq maaşları 489 manatdır. Orta aylıq əməkhaqqının ən aşağı olduğu ikinci fəaliyyət istiqaməti kənd təsərrüfatıdır. Bu istiqamətdə muzdla çalışan işçilərin orta maaşı cəmi 515 manatdır. Ölkədə orta aylıq əməkhaqqının ən aşağı olduğu üçüncü fəaliyyət istiqaməti ticarət sektorudur. Bu sahədə çalışan maaşlı işçilərin orta aylıq gəliri 575 manatdır. Əməkhaqqının azlığı baxımından diqqətçəkən daha bir sahə təhsil sektorudur. Azərbaycanda ötən il təhsil sektorundakı orta aylıq maaş 630 manat olub. Beləcə, təhsil sektoru 20 fəaliyyət istiqaməti arasında ən aşağı maaşın qeydə alındığı dördüncü istiqamətdir. Bunlara paralrl olaraq toxunulması vacib daha bir məsələ həm daxili miqrasiyanın yüksək səviyyəsi, həm də son dövrlərdə ölkəyə əsasən qeyri-leqal yolla ucuz işçi qüvvəsinin daxil olması da ölkənin məşğulluq problemlərinin həllində mənfi rol oynamaqdadır. Bunun da həllinin tezliklə tapılması mühüm hesab edilir.
Tahir TAĞIYEV
