ABŞ Federal Ehtiyatlar Sisteminin (FED) uçot dərəcəsi ilə bağlı gözlənilən yeni qərarları dolların yenidən dünya bazarlarında mövqeyinin güclənməsi ilə müşayiət edilir. Qeyd edək ki, FED ötən il ərzində uçot dərəcəsini 7 dəfə artırıb. Cari ilin fevral ayında uçot dərəcəsi növbəti dəfə artırılıb, mart ayında növbəti artımın həyata keçiriləcəyi gözlənilir.
FED bu mövqeyini ABŞ iqtisadiyyatındakı durumla izah edir. Cari ilin yanvarında ABŞ-da istehlak xərcləri maaş artımı fonunda 1,8 faiz artıb. Bu, son iki ildə ən yüksək mənfi göstəricidir. Bu durumda FED-in faiz dərəcələrini artırmağa davam edəcəyi ehtimalı isə inflyasiyanı sürətləndirib və maliyyə bazarında narahatlığı gücləndirib. ABŞ-ın “LPL Financial” şirkətinin baş iqtisadçısı Ceffri Roç bildirib ki, daha sərt pul siyasəti istehlakçılara hələ tam təsir göstərməyib və FED-in məcmu tələbi yavaşlatmaq üçün daha çox işi olduğunu göstərir. Onun sözlərinə görə, faiz dərəcələrinin yay aylarında da artacağı ehtimal olunur. FED mart və may aylarında faiz dərəcələrini daha iki dəfə artırmağa hazırlaşır. Qeyd edək ki, martın 21-22-də FED yenidən bir araya gələcək. FED-in yüksək dərəcə artımlarına getmək istəyi bu ilin ilk aylarında ABŞ-da iqtisadi göstəricilərin proqnozlaşdırılandan daha yaxşı olması ilə bağlıdır. Qurumun son açqlaması da faiz dərcələrinin artcağaını göstərir. Bu isə digər valyutalara mütləq şəkildə öz təsirini göstərəcək. Bu xüsusda iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov qeyd edir: “Federal Ehtiyatlar Sisteminin son açıqlamasından sonra dollar qlobal valyuta bazarlarda yenidən möhkəmlənib. Belə ki, FED uçot dərəcəsində gözləniləndən daha çox artımlara getmək niyyətindədir”. O bildirib ki, uçot dərəcəsinin 2023-cü ildə 6 faizədək yüksəldilməsi istisna edilmir: “Bu halda avro da ABŞ valyutasına nisbətən dəyər itirməkdədir. Hazırda 1 avro almaq üçün 1 dollar 6 sentdən daha az ödəmək lazımdır. Bütövlükdə, qlobal valyuta bazarında volatillik müşahidə olunmaqdadır. Dolların qlobal bazarlarda möhkəmlənməsi regional valyutalara ən azı psixoloji təsirsiz ötüşmür. Azərbaycan Mərkəzi Bankının ilin əvvəlində təşkil etdiyi hərraclarda dollara tələb aşağı idisə, artıq xarici valyuta alıcılarının sayı artmaqdadır. Mərkəzi Bank fevralın 28-də hərraclarda 42,7 milyon, martın 2-də 51,7 milyon, martın 7-də 44,8 milyon dollar satıb. Bütövlükdə, fevral ayında dollara tələbin yenidən yaranması müşahidə olunub. Aydındır ki, manatın məzənnəsinə təsir göstərən əsas iqtisadi faktorlar ölkəyə daxil olan valyutanın həcmi, eyni zamanda, Dövlət Neft Fondu tərəfindən hərraca çıxarılan valyutanın məbləği ilə əlaqəlidir. Valyutaya olan tələbin əhəmiyyətli hissəsi Dövlət Neft Fondu tərəfindən ödənilir. Bu baxımdan Neft Fondunun hərraca çıxardığı vəsaitlərin həcmi dollara olan tələbin ödənilməsində çox önəmlidir. Bu da təbii ki, manatın məzənnəsi baxımından vacib hesab olunur. Nəzərə alaq ki, xarici ölkələrdəki tərəfdaşlarımızda milli valyutaların məzənnələri də əslində iqtisadi faktorlardan biridir. Azərbaycanda hələ ki, üzən məzənnə rejiminə keçirilməyib. Mərkəzi Bank prosesə birbaşa intervensiya etmək imkanlarını qoruyub saxlayır. Ona görə də növbəti aylarda da manatın məzənnəsinin necə dəyişməsi birbaşa Azərbaycan Mərkəzi Bankının mövqeyindən asılı olacaq”. Hazırda Azərbaycanın ixracdan əldə etdiyi böyük həcmdə valyuta manat üçün hansısa təhdid yaratmır. Lakin əksərölkələrin valyutası dollara bnisbətdəə ucuzlaşır.
Ekspertlər hesab edir ki, dolların indiki güclü mövqeyinə baxmayaraq, dəyərdən düşmə ehtimalı da yüksəkdir və bu, daha çox geosiyasi məsələlərlə bağlıdır. “Reuters” agentliyi diqqəti ona yönəldir ki, Qərbin Rusiyaya qarşı sanksiyaları ABŞ dollarının beynəlxalq neft ticarətində uzunmüddətli hökmranlığını sarsıtmağa başlayıb. Agentlik bildirib ki, Hindistan Rusiya neftinin dəniz yolu ilə daşınması üçün əsas bazara çevrilib, əksər əməliyyatlar isə digər valyutalarda aparılıb. Agentliyin mənbəsi qeyd edib ki, Rusiyada bir çox banklar Ukraynada münaqişə başlayandan sonra sanksiyalarla üzləşib, lakin hindistanlı müştərilər və rusiyalı tədarükçüləri Rusiya nefti ilə ticarəti davam etdirməkdə qərarlıdırlar. Qeyd olunub ki, 2022-ci ilin dekabrından Hindistan tərəfi Rusiya Federasiyasından tədarük edilən neftin böyük hissəsini rubl və BƏƏ dirhəmləri ilə ödəyir. ABŞ valyutası ilə desək, son üç ayda qeyd olunan əməliyyatların həcmi bir neçə yüz milyon dollar həcmində qiymətləndirilir ki, bu da ölkələr arasında ticarət əlaqələrində yeni mərhələnin başlanmasından xəbər verir və dolların əsas dünya valyutası kimi mövqeyini zəiflədir. Artıq Dubayda fəaliyyət göstərən treyderlər və enerji şirkətləri son həftələrdə bir barrel üçün 60 dollardan yuxarı qiymətə satılan Rusiya neftinin müəyyən növləri üçün qeyri-dollar ödənişləri tələb edirlər. hesab edilir ki, bu proses genişlənsə, Çin də ona qoşulsa, onda dünya boyu dollar sürətlə dəyərdən düşəcək. bu fonda, ekspertlərə görə, Azərbaycan bir çox ölkələr kimi valyuta ehtiyatlarında qızılın payının yüksəlməsinə daha çox diqqət etməlidir.
Ramil QULİYEV
