Bu gün Azərbaycan xarici borcun ümumi daxili məhsula nisbəti baxımından dünyanın ən yaxşı mövqeyə malik ölkələri sırasında yer alır. Qeyd edək ki, bu məsələyə Prezident İlham Əliyev bu ilin altı ayının yekunlarına həsr olunan müşavirədəki çıxışı zamanı da toxunmuşdu.
Dövlət başçısı bildirmişdi ki, ölkəmizdə xarici borc ümumi daxili məhsulun cəmi 10,7 faizini təşkil edir: “Keçən il iyulun 1-də bizim xarici dövlət borcumuz ümumi daxili məhsulun 16,6 faizini təşkil edirdi. Bu da dünya miqyasında ən gözəl nəticələrdən biri sayıla bilərdi və əslində, belədir. Mən bir neçə il bundan əvvəl vəzifə qoymuşdum ki, xarici borcumuzu ümumi daxili məhsulun 10 faizinə endirək. Bu il iyulun 1-də mənə verilən rəqəmlərə görə, xarici borc ümumi daxili məhsulun 10,7 faizini təşkil edir. Nə üçün? Birinci növbədə, kreditlər almırıq və əvvəlcədən alınmış kreditləri qaytarırıq. Tam almırıq deyə bilmərəm, amma əvvəldən alınmış kreditlərin davamı indi gəlir. Amma yeni kredit almırıq, qaytarırıq. İkincisi, iqtisadiyyat artıb və ümumi daxili məhsul artdıqca təbii ki, o nisbət də, borcun nisbəti də azalır. İndi baxın, görün, inkişaf etmiş ölkələrin bəzilərində xarici borc ümumi daxili məhsulu iki dəfə üstələyir. Xarici borcu ümumi daxili məhsulun 70 faizi olan ölkələr özlərini normal hiss edə bilərlər. Amma bizdə bu, 10 faizdir. Bu, nə deməkdir? Biz qoymuruq ki, borclar yığılsın, istəmirik ki, gələcək nəsillər bu borcun altında olsun. İstəyirik ki, bunu daha da endirək və ayağımızı yorğanımıza görə uzadırıq”. İndi dünya miqyasında da etiraf edilir ki, Azərbaycan borc məsələsində ən əlverişli mövqedə olan ölkələrdən biridir. Bu da səbəbəsiz deyil. Azərbaycanın 55 milyard dollara yaxın qızıl-valyuta ehtiyatları var. Ölkə iqtisadiyyatı davamlı inkişaf edir, ÜDM-in artımı kifayət qədər sabitdir. Ölkə iqtisadiyyatının minimum artım tempi ildə 4,5-5% təşkil edir. Bundan əlavə, qeyri-neft sektorunda da dinamik artım müşahidə olunur. 2022-ci ilin əvvəlindən bu sektordan daxilolmalar ümumi gəlirlərin 60%-ni təşkil edib. İndi əsas diqqət həm büdcədə, həm də ölkənin ÜDM-də qeyri-neft sektorunun payının artırılmasına yönəldilib. Bunlar fonunda “Fitch Ratings” beynəlxalq reytinq agentliyi hesab edir ki, Azərbaycan enerji ehtiyatlarının istehsalçısı və ixracatçısı kimi dünya bazarlarında bu məhsulların yüksək qiymətindən faydalanır. Bu, dövlət borcunun ümumi daxil məhsula nisbətinə müsbət təsir edərək onu aşağı səviyyədə saxlamağa imkan yaradır.
Agentlik Azərbaycanın daxil olduğu Şərqi Avropa regionunda borc səviyyəsinin ÜDM-yə nisbətinin bu il 9,1 % olacağını proqnozlaşdırır. Həmçinin bildirilir ki, bu borc səviyyəsi pandemiyadan əvvəlki dövrlə müqayisədə azdır. Bundan başqa, bu il regionda hökumətlərin faiz xərclərinin ÜDM-yə nisbəti 2019-cu illə müqayisədə 0,05 % artıb: “Yüksək borc, tənəzzül riskləri artdıqca ölkələri çətin seçimlərlə üz-üzə qoyur. Koronavirus pandemiyasının dövlət maliyyəsinə vurduğu zərəri hələ də çox az ölkə tərsinə çevirə bilib. 2022-2023-cü illərdə qlobal artım yavaşladıqca, dövlət borcunun ÜDM-yə nisbətinin yüksək səviyyələri bir çox ölkəni iqtisadi artımı və əhalinin həssas təbəqələrini dəstəkləmək üçün daha az maliyyə çevikliyi ilə qarşılaşdıra bilər”. “Fitch” bu ilin sonuna reytinq portfelindəki 119 suveren ölkədən yalnız 20-də dövlət borcunun ÜDM nisbətlərinin 2019-cu il səviyyəsində və ya daha aşağı olacağını proqnozlaşdırır. Onlardan biri də məhz Azərbaycandır. Agentlik qeyd edir: “Şərqi Avropada borcun ÜDM-yə nisbəti, bu il qismən Rusiya-Ukrayna münagişəsinin nəticələri ilə əlaqəli büdcənin azalmasını əks etdirir. Bununla belə, borcun ÜDM-yə nisbəti region ölkələrinin üçdə birində 2015-2019-cu illərin ortalamasından daha azdır. Bir çox ölkədə inflyasiyanın son sürətli artımı, xüsusilə də əmtəə ixracatçıları üçün nominal ÜDM səviyyələrini artıraraq və fiskal gəlirləri xərclərdən daha sürətli qaldıraraq başlanğıcda borc-ÜDM nisbətini aşağı sala bilər. Bununla belə, vergilərin artırılmasını və ya dövlət xərclərinin azaldılmasını tələb edən struktur fiskal konsolidasiya səyləri, ev təsərrüfatlarının və müəssisələrin inflyasiya ilə bağlı gəlir təzyiqləri ilə üzləşdiyi yerlərdə sosial və siyasi çəkişmələr yaradacaq. Əslində, əksər ölkələr qiymət artımının ev təsərrüfatlarına və biznesə təsirinin bir hissəsini kompensasiya etmək üçün artıq maliyyə siyasətini yüngülləşdirib. Eyni zamanda, yüksək inflyasiya həm də nominal faiz dərəcələrini artırır, suveren borclanma xərcləri artırır, eləcə də bəzi inkişaf etməkdə olan bazarlarda valyuta məzənnəsinin zəifləməsinə səbəb olur ki, bu da xarici valyutada olan borcla bağlı ödəniş yüklərini artırır. Daha yüksək faiz dərəcələrinin borclanma xərclərinə təsiri, faiz artımlarının sürəti və miqyası, borcun müddəti və borcun dəyişkən məzənnələr və ya xarici valyuta ilə ifadə olunan inflyasiya ilə indeksləşdirilmiş nisbəti kimi amillərdəki dəyişiklikləri əks etdirəcək şəkildə dünyada fərqli sürətlərdə dəyişəcək”. Azərbaycan isə az borc ayəsində mmkün təhlükələrdən etibarla sığortalanıb. Bu gün Azərbaycanın qlobal tənəzzülün mənfi təsirindən qaçmaq üçün kifayət qədər maliyyə resursları var. Bundan başqa, həyata keçirilən iri layihələrə gəlincə, xüsusən də işğaldan azad edilən ərazilərdə bütün infrastruktur layihələri yerli maliyyə hesabına uyğun həyata keçirilir ki, bu da xarici borcun artmasının qarşısını alır. Belə vəziyyətdə xarici borc həcminin daha da azalması gözlənilir.
Ramil QULİYEV
