Cari ilin ilk rübünün yekunları, eləcə də ötən ilin nəticələri bank kreditləşmələri ilə bağlı maraqlı məqamları üzə çıxarır. 2020-ci ilin yekunları göstərir ki, Azərbaycanda banklar biznes və istehlak kreditləri üzrə portfelini, ipoteka kreditləşməsini azaldıb. Belə ki, 2020-ci il dekabrın 31-nə bankların kredit portfeli 14 milyard 157 milyon manat həcmində qiymətləndirilir, bu da 2019-cu ilin sonuna olan göstərici ilə müqayisədə 5% azalma deməkdir. Ötən il ərzində banklar biznes kreditləri üzrə portefli 6,1% və ya 8 milyard 478,3 milyon manatadək səviyyəsində azaldıb. Cari ilin ilk rübü də ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə bank kreditlərinin həcmində hansısa artım olmadığını göstərir.
Kredit həcmi və faizləri baxımından isə banklar yenə regionlar və paytaxt arasında ciddi fərq qoyur. Ötən il ümumilikdə paytaxtda banklar tərəfindən kreditlər orta hesabla illik 9,3 faiz dərəcəsi ilə verilib. Halbuki, Aran iqtisadi rayonu üzrə orta faiz dərəcəsi illik 20,7, Gəncə-Qazax iqtisadi rayonu üzrə 18,4 faiz, Abşeron iqtisadi rayonu üzrə 15,6 faiz, Lənkəran iqtisadi rayonu üzrə 20,1 faiz olub. Bu da regionların inkişaf proqramlarının hələ də banklar tərəfindən tam dəstəklənmədiyini göstərir. Bank və maliyyə məsələləri üzrə ekspert Əkrəm Həsənov regionlarda yüksək faizlə kredit verilməsindən danışarkən bildirir ki, bankların regionlarda kreditləri yüksək faizlə təklif etməsi gözləniləndir: “Kredit faizi risqə bağlı olan məsələdir. Bankın risqi, xərci nə qədər çoxdursa, faiz dərəcəsi də bir o qədər çox olur". Ekspert bildirib ki, regionlarda bankların risqləri daha çoxdur: "Çünki birincisi, bizdə regionlarda gəlir daha azdır. İkincisi, regionda götürülən girov əmlakı satmaq bank üçün çox çətindir. Üçüncüsü, krediti daim monitorinq etmək, problem yaranan zaman gedib-gəlmək əlavə xərcdir. Yəni regionda verilən kredit Bakıda verilən kreditdən daha xərcli və daha risqli prosesdir. Bu, iqtisadi, bankçılıq baxımından normal haldır, lakin sosial baxımdan problemdir. Regionların inkişafına daha çox diqqət ayrılmalıdır ki, əhalinin gəlirləri artsın, risqlər daha az olsun. Eyni zamanda, regionlara güzəştli kreditlər çox verilə bilər, yaxud regionlarda verilən kreditlərin faiz dərəcəsinin bir hissəsini dövlət kompensasiya edə bilər. Regionlarda verilən kreditin faiz dərəcəsini Bakı və Bakıətrafı regionlarda verilən kreditin faiz dərəcəsinə yaxınlaşdırmaq üçün bu addımları atmaq olar". O, “sputnik” portalına bildirib ki, vaxtaşırı beynəlxalq reytinq agentlikləri hər bir ölkənin kredit reytinqlərini açıqlayır: "Hansı ölkənin reytinqi yüksəkdirsə, o, beynəlxalq maliyyə institutlarından və digər iri xarici banklardan daha ucuz kredit götürə bilir. Hansı ölkənin reytinqi aşağıdırsa, o ölkəyə daha yüksək faizlə kredit verirlər. Eyni məsələ burada da belədir. Belə ki, Bakıda kredit reytinqi daha yüksəkdir, regionlarda isə kredit reytinqi aşağıdır". Ekspert diqqətə çatdırıb ki, regionlarda maliyyə xidmətlərinə əlçatanlıq zəifdir: "Azərbaycanda 26 bank və xeyli sayda bank olmayan kredit təşkilatı var. Qanunvericiliklə bank olmayan kredit təşkilatlarının fəaliyyəti çox məhdudlaşdırılıb. Onlar heç nağd pul əməliyyatlarını apara bilmirlər. Qanunvericiliyə dəyişiklik edilməli və bank olmayan kredit təşkilatlarının səlahiyyətləri genişləndirilməlidir. Digər bir məsələ "Azərpoçt" ilə bağlıdır. Qanuna görə, "Azərpoçt" da bank xidmətləri göstərə bilər, amma ona bu barədə lisenziya vermək lazımdır. Bu gün Azərbaycanın ucqar kəndlərində bank xidmətləri yoxdur. Çünki orada heç bir bankın filialı yoxdur. Lakin hər bir kəndimizdə "Azərpoçt"un bölməsi var. Deməli, bunu inkişaf etdirmək lazımdır və bununla bağlı xarici təcrübə də var. Ona görə "Azərpoçt"un səlahiyyətlərini genişləndirmək lazımdır ki, həm də kredit fəaliyyəti ilə məşğul ola bilsin". Millət vəkili Vüqar Bayramov isə bildirib ki, rayonlara daha az vəsait ayıran banklar regionlarda kreditləri də yüksək faizlə təklif edir: "Mərkəzi Bankın məlumatına görə, bankların ən yüksək kredit faizləri Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonundadır. Yəni Füzuli, Ağdam və Tərtər rayonlarında yaşayan vətəndaşlarımız və iş adamları daha yüksək faizli kredit götürmək məcburiyyətindədirlər. Bu iqtisadi rayon üzrə orta kredit faizi 24.25 faizdir. Uyğun olaraq dağlıq Şirvan və Aran iqtisadi rayonları da yüksək kredit faizlərinə görə fərqlənir. Ümumiyyətlə, rayonlarda kredit faizləri Bakı ilə müqayisədə orta hesabla 2 dəfədən çox artıqdır. Mərkəzi Bankın rayonlarda fəaliyyət göstərən sahibkarlara daha ucuz kreditlərin verilməsini təşviq etməsi çox vacibdir. Bu zaman xərclərin bir hissəsinin subsidiya edilməsi, rayonlara aşağı faizli kredit ayıran banklara əlavə güzəşlərin verilməsi mexanizmdən istifadə oluna bilər".
Xatırladaq ki, hökumət regionlarda kreditləşmə səviyyəsini artırmaq, yerli sahibkarların maliyyəyə çıxış imkanlarını genişləndirmək üçün bir sıra addımlar atmaqdadır. Ötən ildən etibarən Azərbaycanda aqrar istehsalçılara təminatsız dövlət mikrokreditlərinin verilməsinə başlanıb. Bu şəraitdə rayonlara daha az vəsait ayıran banklar regionlarda kreditləri də yüksək faizlə təklif edir. Ekspertlər qeyd edir ki, maliyyə əlçatanlığının aşağı olması iqtisadiyyatın regionlara doğru şaxələndirilməsinə mənfi təsir göstərən amillərdən ən başlıcasıdır. Banklar hələ də bununla bağlı siyasətlərində dəyişiklik etməyə tələsmir.
Ramil QULİYEV
