Koronavirus pandemiyasının yaratdığı böhranın fəsadlarını aradan qaldırmaq üçün dövlətlər tərəfindən müxtəlif addımlar atılır. Amma o da faktdır ki, bu gün hətta ən çox inkişaf etmiş ölkələr belə yaranmış çətinliklər qarşısında çətin duruma düşüb. ABŞ-da, Avropada baş verənlər fonunda bunun real mənzərəsini indi daha aydın görmək olar. Bunlarla müqayisədə bir sıra ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın gördüyü qabaqlayıcı tədbirlər kifayət qədər effektiv olub, həm xəstəliyin yayılmasının qarşısının alınmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir, həm də onun iqtisadi fəsadlarını minimal həddə endirir.
Burada, təbii ki, genişmiqyaslı sosial dəstək tədbirləri barədə ayrıca bəhs etmək lazım gəlir. Məsələn, məlumdur ki, pandemiyaya görə öz işini müvəqqəti olaraq itirən 600 mindən çox insan dövlət tərəfindən dəstəklə təmin edilir. Eyni zamanda, işsizlərlə bağlı problemlər öz həllini tapır, əhalinin sosial rifahını qorumaq üçün digər mühüm addımlar atılır. Dövlət tərəfindən elan edilən yeni dəstək tədbirləri ilə elə bir neçə gün əvvəl 2,5 milyon vətəndaşı əhatə edən məşğulluq və sosial rifah istiqamətinə 600 milyon manat vəsait ayrılıb. Pandemiyadan ən çox zərər çəkən sahələrdə işləyən insanların əməkhaqlarının əhəmiyyətli hissəsi dövlət tərəfindən qarşılanır və bu kateqoriyaya aid insanların sayı 300 mindən çoxdur. Eyni zamanda, 300 minə yaxın mikro sahibkarın maliyyə vəziyyətinin təmin edilməsi üçün dövlət böyük maliyyə vəsaiti ayırıb. Beləliklə, yalnız bu kateqoriyaya aid olan 600 minə yaxın insan dövlətdən maddi dəstək alır. Dövlət sektorunda işləyənlərin əməkhaqları tam ödənilir. Dövlət və qeyri-dövlət sektoru üzrə iş yerlərinin və işçilərin əməkhaqqı gəlirlərinin qorunması üçün məqsədyönlü işlər aparılıb. Elektron sistem üzərindən gündəlik nəzarət həyata keçirilib. Ümumilikdə 1 milyon 629 min işçinin, o cümlədən dövlət sektoru üzrə 910 min, özəl sektor üzrə 719 min işçinin əməkhaqqı saxlanmaqla məşğulluğu təmin edilib. Ümumilikdə, iqtisadi dəstək məqsədilə dövlət tərəfindən ayrılan vəsaitin miqdarının 3,5 milyard manata çatması gözlənir. Bu xüsusda dövlətin atacağı mühüm addımlardan biri isə kreditlərlə bağlı olacaq. İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov bu günlərdə qeyd edib ki, Azərbaycanda bank kreditləri ilə bağlı tənzimləyici tədbirlərin yumşaldılması nəzərdə tutulur. Onun sözlərinə görə, bu addım banklara kredit ödənişləri məsələsində yumşaq davranmağa, vətəndaşlara verilən borcları restrukturizasiya etməyə imkan verəcək. Məsələ parlamentdə də diqqət mərkəzində olub və burada xüsusi karantin dövründə vətəndaşların banklara olan kredit borclarının dondurulması təklif edilib. Mərkəzi Bank sədri Elman Rüstəmov isə bu məsələnin hazırda müzakirə edildiyini bildirir. Elman Rüstəmov qeyd edir ki, bank kreditləri ilə bağlı hazırda işlər gedir:“Yaxın günlərdə bununla bağlı məsələləri açıqlayacağıq”. Nazirlər Kabinetinin mətbuat xidmətinin rəhbəri İbrahim Məmmədov da bu xüsusda maraqlı açıqlamalar verib: "Koronavirus pandemiyası dövründə banklara kreditin qaytarılması ilə bağlı güzəştin edilməsi məsələsi müzakirə olunur. Ümumiyyətlə, kreditlərlə bağlı dövlət bir neçə istiqamətdə dəstək paketi hazırlayıb. Yaxın günlərdə buna aydınlıq gətiriləcək". Onun sözlərinə görə, müzakirələrin nəticəsində hansı qərarın qəbul olunması bilinəcək: "İstehlak kreditləri ilə bağlı Mərkəzi Bank sədri də dedi ki, məsələyə baxılır. İstehlak kreditləri alanlar işləyən insanlardır. İşləmirsinizsə, sizə heç kim kredit verə bilməz. Kredit götürən sahibkarlara isə dövlət dəstəyini göstərir. Sahibkarlara güzəştli kreditlər verilir, onların faizlərinin bir qismini dövlət öz üzərinə götürüb. Müqavilə əsasında işləyənlərin əməkhaqqı fonduna dövlət dəstək olur. Bu tədbirlər imkan verəcək ki, onlar öz kreditlərini ödəsinlər. Görülən tədbirlər nəticəsində kreditlər yumşaldılacaq, əlavə kreditlər veriləcək. Verilən kreditlərin bir hissəsini də dövlət üzərinə götürəcək".
Ekspertlər indiki vaxtda bütün bunları olduqca vacib amil sayır. “Moody`s” beynəlxalq reytinq agentliyinin Azərbaycanın bank sektorunun qiymətləndirilməsinə dair son hesabatında da deyilir ki, Azərbaycan dövləti tərəfindən banklara, xüsusilə də ölkənin ən böyük banklarına dəstək verilməsi ehtimalı yüksək olaraq qalır. Bu hal olduqca vacib sayılır. Ən azı o baxımdan ki, koronavirus pandemiyası dövründə bank sektoru üçün böyük risqlər yaranıb. Vətəndaşların kredit qaytarmaq imkanları zəifləyib. Amma dövlət dəstəyi bu sahədə həm bankları, həm də vətəndaşları xilas edəcək. Bank və maliyyə məsələləri üzrə ekspert Əkrəm Həsənov isə hesab edir ki, burada banklar özləri də dövlətə kömək etməlidir. Ekspert bildirib ki, bir sıra ölkələrdə banklar elə öz hesabına kredit tətili elan edir:"Yəni vətəndaşlara deyirlər ki, bir neçə ay ərzində kredit ödənişi etməyin, sonra ödəniş edərsiniz. Beləcə, banklar öz hesablarına vətəndaşlara güzəşt edirlər. Əksər ölkələrdə isə dövlət bu xərcləri öz üzərinə götürüb, banklar öz hesabına bunu etmir. Yəni dövlət banklara təminat verib ki, kredit tətili elan edin və itkiləriniz qarşılanacaq". Onun sözlərinə görə, dövlət vətəndaşların banklara aylıq ödəməli olduğu faizləri öz üzərinə götürməlidir, kredit üzrə əsas borcu yox:"Çünki bu aylarda bankların itirdiyi əsas borc deyil, ancaq faizdir. Məsələn, vətəndaş ayda 200 manat banka kredit ödənişi edir, bunun 150 manatı əsas borcdur, 50 manatı isə faizdir. İndi 3 ay kredit tətili elan edilsə, vətəndaş 3 ay ödəniş etməsə, bankın itirəcəyi faizlər 150 manat olacaq. Yəni 3 ay ərzində əsas borc (450 manat) qalır, bank yalnız 150 manat itirir. Vətəndaş əsas borcu sonra verəcək və bankın burada itkisi yoxdur, amma faiz bank üçün itkidir. Bank hər aya görə gərək faiz alsın, çünki bank da öz növbəsində götürdüyü kreditlərə, əmanətlərə görə faiz ödəməlidir. Ona görə də dövlət həmin vətəndaşın cəmi 150 manatını, yəni faizini banka ödəməlidir".
Ümumiyyətlə, hesab edilir ki, indiki məqamda banklar da kredit məsələsində dövlətə və vətndaşlara imkan daxilində yardım etməlidir. Ən azı o baxımdan ki, bankların çətin günündə dövlət onlara yardım edib.
Ramil QULİYEV
