Trampın tənqidləri Vaşinqtonun strateji yönünü dəyişirmi?
Cənubi Afrikada keçirilən G20 sammitinə ABŞ nümayəndə heyətinin qatılmaması və Donald Trampın sosial şəbəkədə paylaşdığı sərt bəyanatlar Vaşinqtonun qlobal iqlim gündəliyindəki mövqeyi ətrafında ciddi müzakirələrə səbəb olub.
Trampın G20-ni “rüsvayçılıq” adlandırması, Cənubi Afrikada “afrikanerlərə qarşı zorakılıq və mülkiyyət müsadirəsi” iddialarını qabartması, habelə sammitin yekun bəyannaməsində yer alan iqlim maddələrini tənqid etməsi ABŞ-ın beynəlxalq iqlim proseslərindən geri çəkilib-çəkilmədiyi sualını yenidən gündəmə gətirib.
Son illərdə qlobal iqlim siyasəti həm geosiyasi rəqabətin, həm də iqtisadi maraqların kəsişdiyi əsas meydanlardan birinə çevrilib. Bu kontekstdə ABŞ-ın mövqeyi təkcə ölkənin öz enerji strategiyasını deyil, beynəlxalq iqlim diplomatiyasının gələcək istiqamətini də müəyyən edən amildir. Trampın açıqlamaları bu baxımdan həm daxili siyasi auditoriyaya mesaj kimi, həm də ABŞ-ın qlobal roluna dair yeni suallar doğuran addım kimi qiymətləndirilə bilər.
Trampın G20-yə qarşı tənqidi siyasi ritorikadır, yoxsa yeni kursun siqnalları ola bilər?
Donald Tramp G20-nin Cənubi Afrikada keçirilməsini tənqid edərək, bu ölkədə “insan haqlarının pozulduğunu”, afrikanerlərin təhlükə altında olduğunu iddia edib və buna görə ABŞ rəsmilərinin sammitdə iştirak etməyəcəyini bildirib. Bu açıqlama, bir tərəfdən Trampın seçkiqabağı ritorikasının davamı kimi görünür: o, tez-tez insan haqları və zorakılıq məsələlərini müəyyən ölkələrə təzyiq vasitəsi kimi qabardır.
Digər tərəfdən, Trampın G20-nin qəbul etdiyi bəyannamədə iqlimlə bağlı müddəaları tənqid etməsi daha geniş geosiyasi məna daşıyır. O, iqlim dəyişikliyinə qarşı beynəlxalq öhdəliklərin ABŞ iqtisadiyyatına zərər vurduğunu hesab edir və qlobal səviyyədə “yaşıl keçid” prosesinin çox sürətlə aparıldığını iddia edir. Bu baxış hələ 2017-2021-ci illərdəki administrasiya dövründə də açıq şəkildə özünü göstərmişdi.
ABŞ iqlim gündəliyindən geri çəkilirmi?
Vaşinqtonun qlobal iqlim diplomatiyasındakı mövqeyi hazırda ziddiyyətli görünür və bu dinamikanı iki fərqli siyasi xətt formalaşdırır.
Birincisi, demokrat administrasiyasının xətti beynəlxalq iqlim öhdəliklərinə dönüşü təmin etməyə cəhd edir. Hazırkı administrasiya Paris Sazişinə qayıdıb, yaşıl enerjiyə geniş subsidiyalar verib, beynəlxalq iqlim tədbirlərində aktiv iştirak edib, ABŞ-ın iqlim diplomatiyasını müttəfiqləri ilə koordinasiya şəklində gücləndirib.
Bu, ABŞ-ın qlobal səyləri dəstəklədiyini göstərir.
İkinci bir tərəfdən, Tramp özü şəxsən iqlim tənzimləmələrinə bədbin yanaşır, bu cəhdlərin perspektivlərinə inanmır və ya düşünür ki, bu, iqtisadiyyata daha çox zərər verə bilər. Tramp iqlim dəyişikliyini inkar etməsə də, onun “şişirdildiyini” düşünür. O hesab edir ki, karbohidrogenlər iqtisadiyyatın əsası olaraq qalmalıdır, yaşıl enerjiyə keçid bazarların özündə baş verməlidir, beynəlxalq iqlim məcburiyyətləri ABŞ sənayesini rəqabətdə geri sala bilər, COP və G20 kimi platformalarda iqlim gündəliyi siyasi alətə çevrilib.
Beləliklə, Trampın tənqidləri ABŞ-ın iqlim siyasətində potensial olaraq yeni dönəmin - qlobal öhdəliklərdən çəkilmə və daha çox milli maraqlara əsaslanan enerji strategiyasının siqnalları kimi dəyərləndirilə bilər.
ABŞ-ın COP30-da iştirakdan imtinası təsadüf, yoxsa ardıcıl mövqedir?
Trampın Braziliyanın Beləm şəhərində keçirilən COP30-dan da imtina etməsi onun beynəlxalq iqlim sammitlərinə skeptik (bədbin) mövqeyinin ardıcıllığını göstərir. Onun fikrincə, bu tədbirlər çox vaxt real nəticə yaratmır, ABŞ üçün əlavə maliyyə yükü formalaşdırır, digər dövlətlərin, xüsusilə də Çin və Hindistanın emissiya öhdəliklərini yüngülləşdirməsinə şərait yaradır.
Bu baxış ABŞ-ın qlobal iqlim səylərindən tamamilə uzaqlaşması demək olmasa da, Vaşinqtonun liderliyini yenidən sual altına qoyur.
“Həm karbohidrogen, həm də yaşıl enerji” yanaşması ABŞ üçün kompromis variantdımı?
Trampın ritorikasında diqqət çəkən mühüm məqam odur ki, o, yaşıl enerji texnologiyalarının inkişafına tamamilə qarşı çıxmır. Onun əsas tezisi budur: “Fossil (neft və qaz) yanacaqları məhv etməyin, qoy bazar özü rəqabət aparsın, yaşıl enerji bu mühitdə tədricən inkişaf etsin”.
Bu yanaşma ABŞ-da geniş siyasi dəstək qazana bilir. Çünki neft və qaz sənayesi güclü lobbi dəstəyinə malikdir, bir çox ştatların iqtisadiyyatı karbohidrogenlərdən asılıdır və sürətli iqlim keçidi müəyyən peşələrdə iş yerlərinin itirilməsinə gətirə bilər. Yəni Trampın bu mövqeyi Amerika cəmiyyəti tərəfindən əsasən dəstəklənir.
Lakin bu modelin mənfi tərəfi ondan ibarətdir ki, ABŞ bununla qlobal iqlim liderliyində Çin və Avropa İttifaqının möhkəmlənməsinə şərait yaradır.
Hazırda ABŞ iqlim siyasətinin dönüş nöqtəsindədir. Donald Trampın G20-yə və iqlim bəyannaməsinə yönəlik tənqidlərinin mahiyyəti Vaşinqtonun iqlim gündəliyindəki gələcək istiqamətlərdən xəbər verir. Bu prosesin əsas nəticələri belə yekunlaşdırıla bilər:
- ABŞ Trampın rəhbərliyində qlobal iqlim səylərindən qismən çəkilə bilər.
- Beynəlxalq tədbirlərdəki iştirak daha seçici və siyasi məqsədli ola bilər.
- Karbohidrogenlərin “tam dayandırılması” strategiyasına qarşı müqavimət güclənər.
- Yaşıl enerji yenə də inkişaf edəcək, lakin dövlət yönümlü deyil, bazar yönümlü şəkildə.
Bu vəziyyət qlobal iqlim diplomatiyasında güc balansını dəyişə və ABŞ-ın liderlik rolunu zəiflədə bilər. Nəticədə Avropa, Çin və inkişaf etməkdə olan ölkələr iqlim siyasətinin gələcəyini müəyyən etməkdə daha böyük rol oynaya bilər.
Akif NƏSİRLİ
