Arzuolunmaz hal olsa da, təəssüf ki, qızların erkən ərə verilməsi hallarının baş verdiyi bir cəmiyyətdə yaşayırıq. Ölkəmizdə bütün qanunlar uşaq nikahının əleyhinə olsa da, rəsmi dövlət qurumları, qeyri-hökumət təşkilatları yetkinlik yaşına çatmayan şəxslərin aliə həyatı qurmasına qarşı çıxsalar da, bu halın aradan qaldırılması üçün maarifləndirici tədbirlər həyata keçirsələr də, yenə də erkən nikahların qarşısını almaq mümkünsüz bir hala çevrilib.
Cəmiyyətdə erkən nikah əleyhinə maarifləndirmə işlərinin gücləndirilməsi belə, bu sahədə elə də böyük effekt vermir, nəticələr ürəkaçan deyil. Qızların erkən ərə verilməsi, nikaha cəlb edilməsi ənənəsi uzun illərdir cəmiyyətimizdə bir stereotip kimi mövcuddur və buna qarşı bütün mübarizə tədbirləri də hər hansı bir effekt vermir. Nə qədər erkən nikah əleyhinə çox danışıb, çox yazırıqsa, bir o qədər də yeni erkən nikahlar peyda olur. Erkən nikaha cəlb edilən uşaq və yeniyetmə qızların bir çoxunun həyatının faciəli sonluqla bitməsi cəmiyyəti silkələməli, ayıltmalıdır. Əlbəttə, qızların erkən ərə verilməsinin əsas səbəbkarı onların valideynləri, ata və anaları, yaxınlarıdır.
Təəssüf ki, XXI əsrdə yaşamağımıza baxamayaraq, hələ də bir xeyli ailədə qızlara “duz yükü” kimi baxılır və elə bilirlər ki, qızlarından tez bir zamanda can qurtarmasalar, o, evin bir küncündəki “un çuvalı”na tay olacaq, qarıyıb evdə qalacaq. Bu stereotiplərdən yaxa qurtarmalıyıq və qızların erkən nikaha daxil olmasının qarşısını almalıyıq. Cəmiyyət olaraq qızlarımıza faciələr yaşadan erkən nikaha qarşı mübarizə aparmalıyıq. Yetkinlik yaşına çatmayan və hələ də gözü oyuncaqlarında, rəfiqələri ilə əyləncələrdə olan qızları öz arzularından qoparıb, onlara gəlinlik paltarı geydirib ər evinə yola salmaq çox böyük nöqsandır. Erkən nikahdan əziyyət çəkən qızların faciələri bir deyil, beş deyil. Statistikaya görə, bu gün boşanmalar arasında erkən nikahlar daha üstünlük təşkil edir. Uşaq yaşında ərə verilən qız qısa bir vaxtdan sonra yeni ailəsi ilə yola getməməyə başlayır, yaxud ailə onu yola vermir, faciə də buradan başlayır. Hətta iş o yerə çatır ki, təzə gəlin özünə əl qaldırır, intihara əl atır, ya da Masallıdakı kimi, əri tərəfindən qətlə yetirilir. Son günlər Masallıda toyları yeni olan, yeni ailə quran 19 yaşlı oğlanın 16 yaşlı həyat yoldaşına yaşatdığı faciə, onu boğaraq qətlə yetirməsi cəmiyyətə böyük sarsıntı yaşatdı. Bu sarsıntı bir daha erkən nikahın mənəvi-psixoloji cəhətdən zərərli bir hal olduğunu təsdiqlədi.
Kiçikyaşlı qızların ərə verilməsi hallarının qarşısının alınması üçün mövcud qanunların, metodların işləkliyinin təmin olunması vacibdir. Ən azından, bu məsələdə yerli qurumlar valideynlərlə maarifləndirici söhbətlər aparmalı, həkimlər, mütəxəssislər bunun zərərləri barədə çox danışmalıdırlar. Yeri gəlmişkən, Gürcüstan azərbaycanlıları arasında geniş yayılan erkən nikah hallarının qarşısının alınması üçün Gürcüstan hökuməti artıq inzibati metodlardan istifadə edir və qızını uşaq yaşında ərə verən valideynlər cərimələnir, cəzalandırılır. Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, qızlarını erkən nikahlayan valideynlər, yaxud azyaşlı qızlarla nikaha daxil olmaq istəyən oğlanlar cəzalandırılmalıdırlar ki, bu hallar təkrarlanmasın.
Məsələ burasındadır ki, erkən nikah hallarının geniş yayıldığı bölgə kimi respublikamızın cənub regionunun adı qeyd olunur. Bu faktdır. Amma digər rayonlarda da bu halın olduğu gizlin deyil. Bakıya nisbətən bölgələrdə erkən nikah halları daha geniş yayılıb.
“Mövcud rəsmi məhdudlaşdırıcı tədbirlər ona görə zəifləyib ki...”
Qızların erkən ərə verilməsinin qarşısının alınması üçün mövcud məhdudlaşdırıcı tədbirlərin effekt vermədiyini deyən və bu yöndə yeni metodlar işlənib hazırlanmasını vacib sayan tanınmış sosioloq, professor Əhməd Qəşəmoğlu “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, aidiyyəti dövlət qurumları, QHT-lər öz fəaliyyətlərini tamam başqa istiqamətdə qurmalı və yeni qurulacaq işlərdə mütləq elmi yanaşmalardan istifadə etməlidirlər. “Qız uşaqlarının erkən ərə verilməsi və bunun nəticəsində də baş verən faciələrdən cəmiyyətin nəticə çıxa bilməməsinin müxtəlif səbəbləri var. Təkcə erkən nikahın zərərləri barədə danışmaq azdır. Biz bu halın qarşısının alınması üçün vacib olan fəaliyyət proqramı hazırlayıb həyata keçirməliyik, amma hələ bu yöndə fəaliyyət proqramı hazırlamamışıq. Hələ də elə bilirik ki, 20-30 il bundan əvvəlki kimi bir qərarla, bir sərəncamla, tədbirlər keçirməklə qızların uşaq yaşında ərə verilməsinin qarşısını almaq olar, lakin belə deyil. İndi cəmiyyət o qədər mürəkkəbləşib ki, erkən nikahlarla bağlı məhdudlaşdırıcı tədbirlər heç bir effekt vermir. Bu halın qarşısının alınması üçün qanunlar qəbul olunsa da, müxtəlif aksiya və tədbirlər həyata keçirilsə də, yenə də onun qarşısını almaq mümkün olmur. Cəmiyyət mürəkkəbləşdikcə, onu idarə etmək bir qədər də çətinləşir. Ona görə də kompleks tədbirlər görmək lazımdır. Bu isə elmi təminat tələb edir. Bizdə isə elmi təminatı ya lazımi şəkildə qiymətləndirmirlər, ya da ondan istifadəni bacarmırlar. 200 ildir Avropada xüsusi elm sahələri yaranıb, inkişaf edib və cəmiyyətdəki bu kimi prosesləri elmi metodlarla idarə edirlər”.
Ə.Qəşəmoğlu hesab edir ki, ilk növbədə, erkən nikahları yaradan səbəblərlə bağlı başdansovdu deyil, sosiologi sorğuların keçirilməsinə, tədqiqatların aparılmasına ciddi ehtiyac var. “Obyektiv şəkildə sosioloji sorğular keçirilərsə, qızlarını uşaq yaşında ərə verən valideynlər də, məcburən ərə verilən o qız uşaqları da öz fikirlərini deyəcəklər, niyə belə addım atıldığının səbəblərini izah edəcəklər. Mən özüm müstəqil şəkidə valideynlərlə söhbət edirəm, onların hansı səbəbdən qızlarını uşaq yaşında ərə verməsinin səbəblərini özlərindən soruşuram. Cavab verirlər ki, müəllim, bu qızı Bakıya oxumağa göndərmək xətalıdır, qızın başına burada nə gələcəyini bilmirsən, qızı oxutmuramsa, ona görə də evdə qalıb mənə yük olmasını istəmirəm. Valideynlərin bu fikirlərini, düşüncələrini dəyişdirmək lazımdır. Hələ də valideynlər arasında qıza yük kimi baxanlar var. Bu psixologiya dəyişməlidir. Bu halın aradan qaldırılması üçün hansı işlər görülməlidir? Bu işlərin nədən ibarət olmalı olduğunu müəyyən etməliyik. Tədris müəssisələrində elə sistem, elə şərait, elə yataqxana şəraiti yaratmalıyıq ki, bölgələrdə yaşayan valideynlər tərəddüd etmədən qızlarını erkən ərə verməyib oxumağa göndərsinlər. Qızların erkən ərə verilməsinin qarşısının alınması üçün təcili olaraq yeni fəaliyyət proqramı hazırlanmalıdır. Bu fəaliyyət proqramında bu halın qarşısını almaq üçün mövcud qanunvericiliyə əlavə və dəyişikliklərin edilməsinin vacibliyi, məktəblərin, mətbuatın, alimlərin, ailələrin üzərinə nə düşdüyü müəyyən olunacaq. Mövcud rəsmi məhdudlaşdırıcı tədbirlər ona görə zəifləyib ki, erkən nikahların əleyhinə danışılır, amma onu yaradan səbəblər araşdırılmır, öyrənilmir. Neçə ildir Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi fəaliyyət göstərir, amma komitə tərəfindən bu işlər görülməyib”.
Ə.Qəşəmoğlu hesab edir ki, erkən nikahların qarşısının alınması üçün onun təklif etdiyi məsələlər effekt verə bilər.
İradə SARIYEVA
