Bu gün Azərbaycan ali məktəblərində elmi-tədqiqat işlərinin aparılması kütləvi xarakter daşısa da, onların tətbiqi, universitetlərə maddi və qeyri-maddi dividendlər gətirməsi sıfır həddindədir desək, yanılmarıq. Çünki mövcud mexanizm ali məktəblərin elmi laboratoriyalarında ərsəyə gələn tədqiqatların tətbiq edilməsinə və gəlirli bir sahəyə çevilməsinə imkan vermir.
Hazırda bir-iki istisna ola bilər ki, hansısa universitetdə həyata keçirilən elmi-tədqiqat işindən cüzi gəlir əldə edilsin, bütövlükdə isə bu sahədə nəticələr ürəkaçan deyil. Müasir dünyada xarici ölkələrin ali məktəblərində isə bizimlə müqayisədə vəziyyət tamamilə fərqlidir. Elm tutumlu ölkələrin universitetlərində nəinki alimlərin elmi-tədqiqat işləri, eyni zamanda, gənc tələbələrin elmi nəticələri maddi baxımdan həmin ali məktəbə böyük dividendlər gətirir. Sadə bir tələbənin kiçik bir ixtirasına sahib çıxıb, ona pul ödəyərək, elmi nailiyyətini tətbiq edirlər. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycanda tətbiqi elmlər sahəsində belə uğurlar əlçatmaz görünür. Nəinki tətbiqi, fundamental elmlər, eləcə də digər elm sahələri üzrə aparılan elmi-tədqiqat işləri də gəlir gətirmək gücündə deyil.
Təhsil nazirinin müavini İdris İsayev bildirib ki, Azərbaycanda ali təhsil müəssisələri elmi-tədqiqat fəaliyyətinə diqqət yetirməli və bu fəaliyyəti kommersiyalaşdırmalıdırlar. İ.İsayev Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində HPC Mərkəzinin açılışı zamanı etdiyi çıxışda onu da deyib ki, son 25-30 ildə cəmiyyətin sürətli inkişafı ilə əlaqədar bir çox ölkə innovasiya və təhsilə xüsusi diqqət yetirir və bu sahəyə investisiya yatırır: “Son 10 ildə belə ölkələrdə əsas fondlara yönəldilən investisiyanın artım sürəti 2,2 faiz, təhsil və innovasiyalara yönəldilən investisiyanın artım sürəti 3,4 faiz təşkil edir”.
Nazir müavini, həmçinin, qeyd edib ki, bu gün ömür boyu təhsil, bilik əsaslı iqtisadiyyat təhsilin əsas istiqamətlərindən biridir: “Ona görə də ali təhsil müəssisələrimiz bu proseslərin başında durmalı, innovasiyaların daşıyıcısı deyil, yaradıcısı olmalıdırlar. Bu bizim əsas hədəfimizdir. Strateji yol xəritələrində də təhsil müəssisələrinin innovasiya xarakterli fəaliyyəti dəstəklənib”.
İ.İsayev əlavə edib ki, ali məktəblərin müəyyən bir qismində biznes-inkubator, texnologiyalar üzrə baza resurs kimi mərkəzlər var, bəzi start-up layihələri dəstəklənir, ancaq bunlar kifayət deyil.
“Aidiyyəti müəssisələr ali məktəblərlə mütəmadi əlaqələr saxlamalı, onların elmi-tədqiqat işlərini alıb tətbiq etməlidirlər”
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin kafedra müdiri, professor Buludxan Xəlilov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu gün dünyada olduğu kimi, Azərbaycanda da ali məktəblərdə həyata keçirilən elmi-tədqiqat işlərinin kommersiyalaşdırılmasına ehtiyac var. B.Xəlilovun sözlərinə görə, Azərbaycanda hələ ki, elmi-tədqiqat işlərinin kommersiyalaşdırılması mexanizmi yoxdur, buna görə də ucdantutma ali məktəblərdən bunu tələb etmək nəticə verməz. “Azərbaycan ali məktəblərinin hər birində fəaliyyət göstərən yaradıcılıq, elmi-tədqiqat laboratoriyalarında alimlər maraqlı işlər görür, tədqiqatlar aparırlar. Lakin bu tədqiqatların alınaraq tətbiq edilməsi sahəsində ciddi problemlər var. Razıyam, Azərbaycan ali məktəblərində də aparılan elmi-tədqiqat işləri kommersiyalaşdırılmalı, onlar müəllifə və ali məktəbə gəlir gətirməlidir, amma bizim bunu tətbiq etmək üçün təcrübəmiz yoxdur. Dünyanın bir çox ölkəsində elmi-tədqiqat işlərinin kommersiyalaşdırılması ilə bağlı təcrübə var. Onlar illərdir elmi-tədqiqat işlərindən gəlirlər əldə edirlər. Biz əvvəlcə ali məktəbləri bu işə hazırlamalıyıq. Bütün ali məktəblərdən tələb edə bilmərik ki, sizin bütün elmi-tədqiqat işləriniz gəlir gətirməlidir. Sadəcə, biz ali məktəblərdə aparılan elmi-tədqiqat işlərini kommersiyalaşdırmaya cəlb etmək üçün mexanizmlər hazırlamalıyıq, təcrübə əldə etməliyik. Təklif edərdim ki, bununla bağlı əvvəlcə iki-üç ali məktəbdə pilot layihə həyata keçirilsin və bu özünü doğruldarsa, başqa ali məktəblərdə də tətbiq edilsin. Xaricdə belədir ki, fundamental, tətbiqi elmlər sahəsində tədqiqat aparan alimlərlə, laboratoriyalarda çalışan tədqiqatçılarla şirkətlər, zavod və fabriklər əməkdaşlıq edir, onların elmi nailiyyətlərini tətbiq edirlər. Bizdə də belə olmalıdır. Aidiyyəti müəssisələr ali məktəblərlə mütəmadi əlaqələr saxlamalı, onların elmi-tədqiqat işlərini alıb tətbiq etməlidirlər, bu belə olarsa, onda biz elmi-tədqiqat işlərinin kommersiyalaşmasına nail ola bilərik”.
B.Xəlilov hesab edir ki, orada təcrübə, mexanizm, konkret hədəf olmadan alimlərdən “sizin elmi işləriniz pul gətirməlidir” deyə tələb etmək onların elmdən küsməsinə səbəb ola bilər. B.Xəlilovun fikrincə, əvvəlcə alimlərin elmi-tədqiqat işləri üçün bazar formalaşdırılmalı, sonra isə onlardan keyfiyyətli tədqiqat işləri tələb etmək lazımdır. Onun dediyinə görə, ölkəmizdəki mövcud sənaye müəssisələri ali məktəblərlə mütəmadi əməkdaşlıq etməkdə maraqlı olsa, bu sahədə nailiyyətlərimiz ola bilər: “Alim elmi-tədqiqat işləri aparır və bunun nəticəsində də uğurlu bir işə imza atır, lakin o elmi-tədqiqat işləri sənayedə, iqtisadiyyatda və digər sahələrdə tətbiq edilmirsə, öz dəyərini itirir. Sənaye qurumları özləri də ali məktəblərlə işləməyə maraq göstərməlidirlər”.
İradə SARIYEVA
