“Elmlər Akademiyasının pul qazanmaq imkanı, biznesdə payı çox cüzidir, yaxud da heç yoxdur”
Azərbaycanda elm sahəsi yalnız dövlət büdcəsindən ayrılan vəsait hesabına mövcudluğunu qoruya bilir. Dünyanın bir çox ölkələrində isə elm dövlət qayğısı ilə əhatə olunmayıb, bütün elmi qurumlar, mərkəzlər öz potensialları hesabına fəaliyyət göstərirlər.
Məsələ burasındadır ki, həmin elmi mərkəzlərin elmi ixtiraları dünya sənayesinə, iqtisadiyyatına böyük fayda verir, bu elmi ixtiralar istehsalat sahəsində tətbiq edilir, həmin elmi qurumlara külli miqdarda vəsait qazandırır. Bu gün dünyanın bir sıra böyük elmi mərkəzləri var ki, onların ixtiraları, elmi nəticələri birbaşa dünyanın inkişafına müsbət təsir göstərir.
Bu gün Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) birbaşa dövlət büdcəsindən maliyyələşən qurumdur. Dövlətin AMEA-ya külli miqdarda vəsait ayırmasına baxmayaraq, bu quruma rəhbərlik edənlər iddia edirlər ki, elmə ayrılan vəsaitin həcmi qənaətbəxş deyil, dövlət pulu bir qədər də artırmalıdır. Halbuki, AMEA-nın əlaqədar institutları öz elmi ixtiraları ilə həm bu quruma, həm də dövlət büdcəsinə maliyyə vəsaitləri cəlb etməlidirlər. Sovet dövründə həm iqtisadiyyatda, həm kənd təsərrüfatında, həm istehsalatda, həm də digər sahələrdə elmin rolu, elmi yanaşma böyük pay sahibi idi. Elm bu sahələrdə yaxından iştirak etməklə Elmlər Akademiyasına, dövlət büdcəsinə maliyyə cəlb edirdi. Bu gün isə kiçik istisnaları nəzərə almasaq deyə bilərik ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına kənar vəsaitlərin cəlb edilməsi iflic vəziyyətdədir. Bu qurum, bütövlükdə, dövlət büdcəsindən ayrılan vəsait hesabına fəaliyyət göstərir, özü isə müxtəlif istiqamətlərdən müstəqil olaraq maliyyə cəlb etmək istəmir.
“Amerikada, Avropa ölkələrində, eləcə də digər xarici ölkələrdə iqtisadiyyatın formalaşmasında elm ciddi faktordur”
Gənc Alim, Aspirant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru İlqar Orucov bizimlə söhbətində bildirdi ki, mövzu çox aktualdır və dövləti ciddi düşündürən məsələdir. “Biz bu məsələni dəfələrlə müzakirə etmişik. Dövlət də bu sahədə həmişə sözünü deyib, arzularını ifadə edib. Ancaq təəssüflər olsun ki, biz buna nail ola bilməmişik. Bu gün Elmlər Akademiyası yalnız Azərbaycanda və postsovet ölkələrində mövcuddur. Dünyanın digər ölkələrində isə elmi mərkəzlər, elmi qurumlar fəaliyyət göstərirlər. Onlar Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası kimi dövlətin elmlə bağlı siyasətini həyata keçirən qurumlar deyillər. Xarici ölkələrdə, bütövlükdə, elm universitetlərdə və elmi mərkəzlərdədir. Elmin hansı qurumun nəzdində olması əsas deyil, əsas odur ki, elm olsun və maliyyə cəlb etsin. Azərbaycanda elmin pul qazanması və dövlət büdcəsindən asılılığının azaldılması məsələsi hər zaman müzakirə olunur. Bu hər zaman bizim ağrılı yerimiz olaraq qalır. Azərbaycanda dövlətin elm və elmi-texniki siyasətini Elmlər Akademiyası həyata keçirir. Milli Elmlər Akademiyası mərkəzi icra hakimiyyəti olmasa da, ali dövlət təşkilatı olaraq bu funksiyanı daşıyır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, bütövlükdə, dövlət büdcəsindən asılıdır. Bu gün Elmlər Akademiyasının pul qazanmaq imkanı, biznesdə payı çox cüzidir, yaxud da heç yoxdur. Bu olduqca zərərlidir və elmi qurum müsir dünya ilə ayaqlaşa bilmir. Bunun da səbəblərindən biri odur ki, Akademiya dövlət büdcəsindən asılı vəziyyətdə qalıb, bu da Azərbaycan elminin dünya elmindən geridə qalması ilə nəticələnib. Bizdə iqtisadiyyatda elmin payı yoxdur, bilik iqtisadiyyatı sıfırdır. Bu problem də ki, əlbəttə, dövləti zaman-zaman düşündürür, qayğılandırır. Bu gün Akademiya, əslində, dövlət büdcəsi üçün bir yükdür. Ancaq elə sahələr var ki, məsələn, ictimai və humanitar sahələr, onlar bilavasitə dövlətin, dövlətçiliyin, xalqın maraqlarını qoruduğu, milli ideologiyamızı təbliğ etdiyi üçün, onların dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi vacibdir. Amma fundamental elmlər, dəqiq elmlər sahəsində axsamağımız göz önündədir. İndi dəb düşüb ki, guya hansısa alimlərin beynəlxalq indeksli jurnallarda məqalələri çox çap olunur və bu bizim elmin göstəricisidir. Əslində isə elmin biznesdə, iqtisadiyyatda payı çox zəifdir. Bu da bilavasitə onu göstərir ki, Azərbaycanda elm hansı səviyyədədir. Azərbaycan Elmlər Akademiyasında vaxtilə məktəblər vardı və o məktəblər planlı şəkildə dövlət sifarişləri ilə işləyirdilər. Artıq o məktəblər sıradan çıxıb, görkəmli alimlər dünyasını dəyişib. Həmin məktəblər SSRİ kimi dövlətdə hərbi komplekslərlə bağlı sifarişləri yerinə yetirirdilər. Bu gün elmin dövlət büdcəsindən kənarda maliyyə cəlb etməsi, pul qazanması istiqamətində çox ciddi problemlər var. Dövlət həmişə öz arzusunu ifadə edir ki, elm dövlətdən asılı olmamalıdır. Elm tutumlu ölkələrdə elm dövlət büdcəsindən asılı deyil, elm pul qazanır, gəlir gətirir. Amerikada, Avropa ölkələrində, eləcə də digər xarici ölkələrdə iqtisadiyyatın formalaşmasında elm ciddi faktordur və bu sahədə böyük paya sahibdir, bu da həmin qurumların kənardan böyük məbləğ cəlb etməsinə səbəb olur. Bütün inkişaf etmiş ölkələrə baxanda görürük ki, həmin ölkələrin elmi qurumlarının dövlət büdcəsinin, ümumdaxili məhsulun formalaşmasında çox ciddi payı var. Onların da uğurunun əsasını məhz bu amil təşkil edir”.
Bir neçə il əvvəl Prezident İlham Əliyevin Milli Elmlər Akademiyasında çıxış etdiyini və alimlərə öz tövsiyələrini verdiyini xatırlayan İ.Orucovun sözlərinə görə, ölkə başçısı həmin görüşdə bildirib ki, inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsinə baxsaq, o ölkələrin uğurlu, parlaq gələcəyini təbii resurslar deyil, məhz intellektual resurslar, elm və texnlogiyaların təşkil etdiyini görərik. “Əslində, bu, alimlərə, elm adamlarına, elmə rəhbərlik edən adamlara bir çağırış olmaqla bərabər, ölkə başçısının arzusunun ifadəsi idi. Prezidentimiz Azərbaycanı məhz bu cür görmək istəyir. Bu görüşdən üç il keçməsinə baxmayaraq, təəssüflər olsun ki, hələ bu məsələ gerçəkləşməyib. Elmlər Akademiyası deyir ki, biz yüksək texnologiyalar parkı yaratmışıq, amma biz bu parka baxanda onun istehsal etdiyi məhsullar nədir? Burada adi içməli su qablaşdırılır. Burada görülən işlər heç bu parkın adına uyğun deyil də. Yəni bu istiqamətdə çox ciddi problemlər var. Çox arzu edərdim ki, elmə məsul olan insanlar bu məsələlərin üstündə işləsinlər. Bu, əlbəttə, çətin bir prosesdir. Bunun üçün həm elmi kontingent formalaşmalıdır, eyni zamanda, biznes qurumları Akademiya ilə əməkdaşlıqda maraqlı olmalıdırlar. Onlar elm müəssisələrinə sifarişlər verməlidirlər. Bu isə çox aşağı səviyyədədir. Bizim bəzi alimlərin tətbiqə yararlı işləri var və təəssüflər olsun ki, o işlərə sifarişlər yoxdur. Ona görə də bu, kompleks yanaşma tələb edir. Düşünürəm ki, bu istiqamətdə ciddi işlər görülməlidir” - deyə İ.Orucov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
