90 il bundan əvvəl bir bahar günündə qayım-qədim yurdlarımızdan olan İrəvanda kəndli ailəsində doğulmuşdu. Sadə, lakin işıqlı bir ocaqda dünyaya gələn Zərifə İsmayıl qızı Budaqova (Əliyeva) sonradan Azərbaycan dilçilik elminin sütunlarından birinə çevrildi.
Zərifə xanım öz elmi fəaliyyəti dövründə bir sıra ilklərə imza atıb. Azərbaycan dilçilik elmində ilk qadın alim kimi elmlər doktoru elmi dərəcəsini alıb, 1968-ci ildə isə ona “Türk dilləri” ixtisası üzrə professor elmi adı verilib. Zərifə xanım professor elmi adına layiq görüləndə cəmi 34 yaşı vardı. Onun dilçilik elminə, xüsusən də türkologiyaya verdiyi elmi töhfələr əvəzsizdir.
Z.Budaqovanı xarakterizə edən tələbələri, alim dostları bidlirirlər ki, o, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda həm şöbə müdiri, həm də direktor kimi çalışdığı dövrdə özünü elm üçün ən gərəkli, dərin savadlı, elmi potensiallı, geniş erudisiyalı alimlərdən biri olaraq göstərə bilib. Onu da vurğulayaq ki, 1980-ci ildə Azərbaycan SSR EA-nın müxbir üzvü seçilməsi onun dilçilik sahəsindəki misilsiz xidmətlərinə verilən yüksək qiymətdir.
Z.Budaqova Dilçilik İnstitutunun ilk qadın direktoru olaraq da idarəçilik sahəsində yeni bir cığır açıb. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, Əməkdar elm xadimi Zərifə Budaqova cəmi 60 il yaşayıb. Bu il onun vəfatının 30, anadan olmasının isə 90 illiyidir.
Z.Budaqova həm bir alim, həm də bir insan kimi tələbələrinin, alim dostlarının , yaxınlarının yaddaşında yaşayır.
AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, professor Sayalı Sadıqova “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Z.Budaqova onun yaddaşında dərin izlər buraxan görkəmli elm xadimi, qiymətli şəxsiyyət olub. “Elə bir gün yoxdur ki, Zərifə xanımı xatırlamayaq. O çox qayğıkeş, səmimi, sadə, humanist bir şəxsiyyət kimi yaddaşlarda qalıb. Zərifə xanım gənc alimlərə, elmi işçilərə hədsiz dərəcədə qayğıkeşliklə yanaşırdı. Dilçilik sahəsində gənc alimlərin yetişməsi, onların öz yollarını müəyyən etməsi üçün mühüm işlər görürdü. Zərifə xanım heç zaman ona müraciət edən insanı köməksiz buraxmırdı, hər kəsə dəstək göstərirdi. Dilçilik elminin inkişafında onun rolu əvəzsizdir”.
Z.Budaqovanın həyatdan vaxtsız köçdüyünü təəssüflə qeyd edən S.Sadıqovanın sözlərinə görə, onun bir alim kimi başladığı işlərin çoxu yarımçıq qalıb. Onun vəfatının dilçilik elmində boşluq yaratdığını deyən S.Sadıqova hesab edir ki, Z.Budaqovanın elm sahəsinə verəcəyi töhfələr çox idi. “Onun vəfatı dilçilik elmində boşluq yaratdı. Zərifə xanım cəmi ilyarım Dilçilik İnstitutuna rəhbərlik etdi. Bu dövr ərzində üçcildlik “Azərbaycan dilinin qrammatikası” onun rəhbərliyi altında nəşr edildi. Bundan başqa, o, “Azərbaycan dili xaricdə” dərsliyinin müəllifidir. Onun Azərbaycan dilinin aktual problemlərinin işlənməsi ilə bağlı çox mühüm arzuları vardı. Azərbaycan dilinin dünya dilləri səviyyəsində inkişafı da onu ciddi düşündürürdü. Bundan əlavə, onun həyata keçməyən arzularından biri Azərbaycan dilinin ortaq türk dilləri arasında ünsiyyət vasitəsi kimi işlədilməsi ilə bağlı idi. Onun yaradıcılığında bununla bağlı problem qoyulub, aktuallaşdırılıb, lakin həyata keçməyib. Hazırda da bu məsələ dilçiliyimizdə ən aktual problemlərdən biridir. Zərifə xanımın ömrünün qırılması bu işlərin gerçəkləşməsinə mane oldu. Yaşasaydı, mütləq bu istiqamətdə olan işlərini reallaşdıracaqdı. Azərbaycan dilinin ortaq türk dilləri arasında ünsiyyət vasitəsi kimi seçilməsi ideyasının əsası Zərifə xanım tərəfindən qoyulub, ancaq reallaşmayıb”.
Görkəmli elm xadimi Z.Budaqovanın 90 illik yubileyinin qeyd edilməsi məsələsinə gəlincə, S.Sadıqova bildirdi ki, mərhum alimin 90 illik yubileyinə hazırlıq işləri başlanıb. “Zərifə Budaqovanın 90 illik yubileyinin keçirilməsi üçün Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyəti tərəfindən xüsusi qərar qəbul edilib. Çünki o, filologiya sahəsində ilk qadın alimdir, SSRİ dövründə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilib. O həm də filologiya sahəsində ilk qadın elmlər doktoru, professordur. Zərifə xanımın 90 illik yubileyinin keçirilməsi üçün işlər görülür. Biz dilçilər hər zaman ustad alimin xatirəsini əziz tutur və ruhunu hörmətlə xatırlayırıq” - deyə S.Sadıqova bildirdi.
İsmayıl Məmmədov: “Professor Zərifə Budaqova böyük bir alim olmaqla yanaşı, həm də misilsiz bir pedaqoq idi”
Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, professor İsmayıl Məmmədov da Z.Budaqovanının işıqlı xatirəsini hər zaman andıqlarını bildirdi. O bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, Dilçilik İnstitutunda Zərifə xanım onun şöbə müdiri olub. Z.Budaqovanı həlim, sadə, humanist bir insan, görkəmli alim kimi xarakterizə edən İ.Məmmədovun sözlərinə görə, onun dilçilik elminin inkişafında və gənc dilçilərin yetişməsində mühüm əməyi olub. “Z.Budaqovanın dəyərli tədqiqatları heç də təsadüfi deyil ki, Azərbaycan və türkoloji dilçiliyin tanınmış nümayəndələri tərəfindən öz yüksək qiymətini alıb. Məşhur türkoloqlardan professor Əthəm Tenişev, Məhərrəm Ergin, Sadəttin Buluc və Zeynəb Qorxmazın onun haqqında söylədikləri dəyərli fikirlərin ümumi məzmunu belədir ki, professor Zərifə Budaqova həmişə dilçilikdə öyrənilməsinə zərurət duyulan aktual tədqiqatlar aparıb, öz obyektiv və qəbul olunan sözlərini deyib.
Professor Z.Budaqova böyük bir alim olmaqla yanaşı, həm də misilsiz bir pedaqoq, tələbələrinin ən hörmətli, sevimli, bilikli, qayğıkeş müəllimi idi. Onda professional müəllimə xas olan bütün keyfiyyətlər - özündə olan elmi bilikləri, xəzinəni tələbələrinə, aspirantlarına öyrətmək, mənimsətmək bacarığı, qabiliyyəti, böyük və zəngin həyat təcrübəsi, əhatəli dünyagörüşü, nəzakətli davranışı, aydın və səlis nitqi var idi. Z.Budaqova Azərbaycan Pedaqoji Universitetində, Azərbaycan Pedaqoji Dillər İnstitutunda (indiki Azərbaycan Dillər Universiteti) dolğun və məzmunlu, maraqlı mülahizələri ilə tələbələrinin sevimli müəllimi olub.
Professor Z.Budaqova AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda şöbə müdiri, direktor müavini və direktor kimi fəaliyyət göstərib. O həm də bacarıqlı elm təşkilatçısı və müdrik rəhbər olub. Alim ömrünün sonuna qədər - otuz üç il (1955-ci ildən) Müasir Azərbaycan dili şöbəsinə rəhbərlik edib, özünün müəllifliyi və redaktorluğu ilə 3 cildlik "Müasir Azərbaycan dili" adlı kollektiv monoqrafiya nəşr etdirib. Professor Z.Budaqova yalnız Azərbaycanda deyil, keçmiş Sovetlər Birliyi məkanında, habelə dünya miqyasında da tanınan, elmi xidmətləri yüksək qiymətləndirilən dilçi alim olub. Azərbaycan elmi ictimaiyyətində görkəmli alim barəsində formalaşmış qənaət və fikirlər kütləvi informasiya vasitələrində, televiziya və radio vasitəsilə oxuculara və dinləyicilərə çatdırılıb. Zərifə xanımın alimləri konkret bir problemin həlli ətrafında toplamaqda da güclü və təsəvvürəgəlməz istedadı var idi. Əgər belə olmasaydı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasına başucalığı gətirmiş Azərbaycan dilinin qrammatikasının üçcildliyi işıq üzü görə bilməzdi...” - deyə İ.Məmmədov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
