Bəşəriyyətin inkişafının bütün dövrlərində ətraf mühit həmişə özünə qayğı tələb edir. Azərbaycanın Abşeron yarımadası 200 ilə yaxın tarixi olan neftçıxarma rayonudur. Mütərəqqi neftçıxarma texnologiyasının olmaması, ətraf mühitin mühafizəsinin ən sadə tələblərinə belə riayət edilməməsi yarımadada çoxlu neft və neft məhsulları ilə çirklənmiş torpaq sahələrinin yaranmasına səbəb olub.
Neft yataqlarının istismarı zamanı torpaqların münbit qatı dağıntıya məruz qalıb və bunun nəticəsində münbit məhsuldar torpaq sahələri bitki örtüyündən məhrum olub. Bu torpaqlar neftli tullantılarla həm eninə, həm də dərinliyə doğru müxtəlif dərəcədə çirkləniblər.
Qeyd edək ki, elm və texnikanın inkişafı isə ekosistemə çox mənfi təsir göstərir. Məlumat üçün bildirək ki, Azərbaycanda ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına dair Prezident İlham Əliyev tərəfindən kompleks tədbirlər planı təsdiqlənib. Bu plan Bakı və Abşeron yarımadasında neftlə çirklənmiş torpaqların təmizlənməsinə yönələn tədbirləri də nəzərdə tutur.
Neftlə çirklənmiş ərazilər təkcə Azərbaycanda deyil, Avropada, Orta Asiyada, ərəb ölkələrində var. Xarici ölkələrdə neftlə çirklənmiş ərazilərin təmizlənməsi istiqamətində müəyyən işlər görülür. Maraqlıdır, Azərbaycanda neftlə çirklənmiş ərazilərin təmizlənməsi istiqamətində vəziyyət necədir? Məsələ ilə bağlı Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinə müraciət etdik.
Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi - Mirsalam Qənbərov: “Neftlə çirklənmiş ərazilərin bərpası istiqamətində müəyyən işlər görülür, ancaq hələ istədiyimiz səviyyədə hədəfə çatmamışıq”
Nazirliyin şöbə müdiri Mirsalam Qənbərov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, Abşeron yarımadasında uzun illərdir sənaye üsulü ilə neft çıxarılır: “Neft hasilatında, emalında, istər-istəməz, neft qalıqları, məhsulları formalaşır və onlar düzgün idarə olunmursa, ətraf əraziləri çirklənməyə məruz qoyur. Bu amil bizdə də olub. Bu gün də bəzi sahələrdə problemlər var. Ona görə də Abşeron yarımadasında kifayət qədər neft və neft məhsulları ilə çirklənmiş ərazilər qalıb. Əsasən Suraxanı, Balaxanı, Binəqədi, Bahar enerji, az miqdarda Bibiheybət Əmirov adına, Nəriman Nərimanov adına neft-qazçıxarma idarələrinə məxsus mədən əraziləridir”.
M.Qənbərov onu da vurğuladı ki, neftlə çirklənmiş ərazilərin bərpası istiqamətində müəyyən işlər görülür: “Bu sahə ilə əsasən Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi məşğul olur. Ancaq hesab edirəm ki, həyata keçirilən işlər müəyyən qədər səmərəsiz olub. İstədiyimiz səviyyədə hədəfə çatmamışıq. Neft-qazçıxarma idarələrində köhnə texnologiyalardan istifadəetmə prinsipi bu məsələnin tam aradan qaldırılmamasına səbəb olub. Köhnə texnologiyaların hələ də istifadə olunması bu sahədə yaşanan problemlərin hələ də bitməməsinə səbəbdir. Mütərəqqi addımlar olarsa, neftlə çirklənmiş ərazilər qısa müddətdə bərpa olunar”.
Həmsöhbətimiz qeyd etdi ki, neftlə çirklənmiş ərazilərin təmizlənməsi istiqamətində indiyə qədər müəyyən işlər görülüb: “2018-ci ildə Suraxanı rayonunda neft şirkəti tərəfindən 18-19 mənbədən neftlə çirklənmiş şlamlar idarə olunan məntəqələrə yerləşdirilib. Beləliklə, neftlə çirklənmiş müəyyən ərazilər bərpa olundu”.
Neft məhsulları ilə çirklənmiş ərazilərdə yaşayış evlərinin olmasına gəlincə, həmsöhbətimiz bildirdi ki, bütün inkişaf etmiş ölkələrdə sənaye zonaları mövcuddur. Sənaye zonalarında hər hansı bir infrastrukturun, yaşayış sahələrinin salınması düzgün deyil: “Nəzərə almaq lazımdır ki, həmin ərazidə müəyyən dərəcədə zərərli maddələr formalaşır. Eyni zamanda, tullantılar yaranır. Neftlə çirklənmiş ərazilərdə yaşayış evlərinin olması o ərazidə yaşayan sakinlərin səhhətinə zərərdir. Həmin ərazilərdə yaşayış məskənlərinin olması həm təhlükəsizlik, həm də ekoloji baxımdan qəbuledilən deyil.Təəssüf ki, bu gün mədən ərazilərdə evlər hələ də tikilməkdə davam edir”.
Telman Zeynalov: “Neftli torpaqların təmizlənməsi prosesi o qədər də qənaətbəxş deyil”
Ekoloq Telman Zeynalov bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, neft olan ərazilər radiaktiv hesab edilir. Həmin torpaqlarda radiasiya olur, ancaq orada yaşayan insanların orqanizmi buna öyrənir. Elə ərazilər var ki, orada neft uzun illərdir çıxarılır. Hətta 200 il neft çıxarılan ərazilər var. Suraxanı və Sabunçuda 160 ildən çoxdur neft çıxarılır. Bu amil, eyni zamanda, hazırda neft hasilatı və emalı müəssisələrinin bu ərazilərdə cəmlənməsi adıçəkilən rayonların ərazilərinin neftlə daha çox çirklənməsinə səbəb olub.
Onun sözlərinə görə, neftli torpaqların təmizlənməsi prosesi o qədər də qənaətbəxş deyil: "Bütün ölkələrdə neftli torpaqların təmizlənməsinin 100-ə yaxın texnoloji qaydası var. Tərkibində daha az neft olan torpaqların təmizlənməsi üçün azot gübrəsindən istifadə olunur. Ancaq torpağın tərkibindəki neft 4-5 metrdən daha çox nüfuz edibsə, bu zaman başqa texnologiyalardan istifadə etmək lazımdır. Bunun üçün də bizdə yetərli qədər imkan var. Ancaq Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti tərəfindən təmizlənmiş torpaqlarda əkilən ağacların müəyyən müddətdən sonra yerindən çıxarılıb yeniləri ilə əvəzləndiyini müşahidə edirik. Bu isə o deməkdir ki, bu sahədə görülən işlər öz faydasını verməyib".
Həmsöhbətimiz onu da vurğuladı ki, neftdən təmizlənmiş torpaqlarda yaşayış obyektlərinin tikilməsi doğru deyil: "Çünki həmin ərazilər radon qazı və digər zəhərli komponentlərlə zəngindir. Bütün bunlar həmin binalarda yaşayan insanların sağlamlıqlarına ciddi təhlükə mənbəyidir. Ona görə də təmizlənmiş ərazilərdə torpaqların münbitliyinin təmin olunması, eləcə də atmosferin və suyun təmizlənməsi üçün bir sıra profilaktik tədbirlər həyata keçirilməlidir. Məsələn, yaşıllıq salınmalıdır ki, müəyyən müddətdən sonra torpaq, su və hava təmizlənmə prosesini təmin edə bilsin".
Günel CƏLİLOVA
