Əhməd Qəşəmoğlu: “Ölüm hallarının artması...”
Uzun illərdir ictimai rəydə belə bir yanaşma formalaşıb ki, dağlıq ərazilərdə insanlar aran yerlərinə nisbətən daha sağlam və uzunömürlü olurlar. İstənilən dağlıq rayonun adı çəkiləndə o dəqiqə belə bir təəssürat yaranır. Bunu əsasən onunla əlaqələndirirlər ki, dağ rayonlarında hava təmiz olur, səs-küy olmur, təbii qidalara əlçatanlıq səviyyəsi daha genişdir, şəhərdən fərqli olaraq, gərgin stressli iş rejimi olmur və s. Bu səbəbdən 100-dən çox yaşı olanların dağlıq ərazilərdə yaşaması sözügedən amillərlə əlaqələndirilir.
Ancaq bu arada sosial şəbəkələrdə Azərbaycanda ölüm statistikası ilə bağlı yayılan rəqəmlər fərqli mənzərə ortaya qoyur. Məlum olub ki, Azərbaycanda hər 10000 nəfər hesabı ilə ölüm əmsalı aran ərazilərində istisnasız olaraq dağ rayonlarından aşağıdır. Məsələn, 2017-ci ildə əhalinin hər 10000 nəfərinə düşən ölüm əmsalının ən yüksək olduğu 5 rayonun adı qeyd olunub. Belə ki, bu, Gədəbəydə 83, Qazaxda 78, Tovuzda 75, Qaxda 74, Ağstafada isə 72 nəfər olub.
Əhalinin hər 10000 nəfəri hesabı ilə ölüm əmsalının ən aşağı olduğu 5 rayon isə aran bölgəsində yerləşir. Belə ki, bu rəqəm Saatlıda 46, Biləsuvarda 46, Cəlilabadda 46, İmişlidə 51, Qobustanda isə 53 nəfər olub.
Göründüyü kimi, ölüm əmsalının ən yuxarı olduğu dağlıq rayonla ən aşağı olduğu aran rayonu arasında az qala 2 dəfə fərq var. Özü də bu çox böyük bir fərqdir.
Maraqlıdır, niyə dağ rayonlarında aran rayonları ilə müqayisədə əhali arasında ölüm halları daha böyükdür? Bunun kökündə hansı amillər dayana bilər?
Məsələyə aydınlıq gətirən sosioloq Əhməd Qəşəmoğlu bunun səbəbini bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “Əvvəla uzunömülü olmaq sağlamlıq mədəniyyəti ilə çox bağlıdır. Yəni düzgün qidalanmaq, zərərli vərdişlərdən uzaq olmaq və s. Bu, təbii şəraitlə və təmiz qidalarla da bağlıdır. Yaponiyada sağlamlıq mədəniyyətinə daha çox önəm verilir. Çünki insan özü-özünü qoruduğu qədər heç bir səhiyyə, heç bir tibbi sistem onu qoruya bilməz. İnsan özü bilir ki, nə ona ziyandır. Azərbaycanın dağ rayonlarının gözəl havası ilə bərabər, sərt iqlimi olur. Həmin sərt iqlimdə 50 il bundan əvvəlki həyat şəraiti ilə indikinin fərqi böyükdür. Əvvəl dağ rayonlarında bütün yayı işləyirdilər, qışda isə peçin qırağında otururdular. Necə deyərlər, insanlar o qədər də bərkə-boşa düşmürdülər. İndi isə cəmiyyətdə həyat şəraiti dəyişib və bu, dağ rayonlarında yaşayanların məişətinə də təsir göstərib. Dağda yaşayanlar da yeni bir yaşam tərzinə məruz qalırlar ki, bu da onlar üçün o qədər də ənənəvi deyil. Ənənəvi olmadığı üçün də ortaya bir sıra problemlər çıxır. Məsələ ondadır ki, əvvəlki qidalanma rasionu dəyişib. Əvvəllər dağ rayonlarında insanların bir-birilə əlaqəsi, qidalanma, fiziki əmək harmoniya təşkil edirdi. Bu da insanların uzun yaşamasına kömək edirdi. İndi sözügedən faktorlar arasında ahəngin yaranmasında problemlər var. Çünki qidalanma dəyişib, həyat tərzi dəyişib və s. Məsələn, görürsən ki, dağda yaşayır, amma gedir ferma istehsalı olan toyuq alır. Baxanda həmin toyuğu həyətində saxlasa, daha sağlam qida əldə etmiş olar. Bütün bunlar təbii imkanların qazandırdığı faktorları sıxışdırır. Başqa bir tərəfdən, aran rayonlarında dağ rayonlarına baxanda səhiyyə xidməti daha əlçatandır. Bir şey olan kimi, həkim özünü çatdırır. Dağ rayonlarında bəzən insanlar həkimə müraciət etməyə, müayinədən keçməyə həvəsli olmurlar. Eyni zamanda, dağ rayonlarında təbii şərait aran rayonlarına baxanda həyat üçün daha təhlükəlidir. Söhbət iqlimin sərtliyindən gedir. Bütün bunlar kompleks şəkildə belə bir vəziyyətin ortaya çıxmasına təsir edir. Bir sözlə, bu gün dağ rayonlarında yaşayanların həyat şəraiti və qidalanması ilə təbii imkanlar arasındakı harmoniya pozulub. Sözügedən rayonlarda ölüm hallarının artması bununla bağlıdır”.
Vidadi ORDAHALLI
