Dini-fəlsəfi təlimlərin dövlət və cəmiyyət səviyyəsində qəbul edildiyi e.ə. I minillikdə yunan mütəfəkkiri və dövlət xadimi Ksenofontun (e.ə.430-356-cı illər) elmi-nəzəri və ədəbi-tarixi məzmunlu “Anabasis" (“Ölkələrin içərilərinə doğru”) əsərində Həzrəti-Nuh peyğəmbərin Dünyanın quru hissəsinə ayaq basdığı Müqəddəs yerdən-Araz çayı sahillərindən tapılmış gümüş kuzə və xalça parçası üzərindəki naxışların kökənli qəbilə-tayfa qövmlərinin milli-mənəvi dünyadərki gələnəklərinin ruhuna uyğunluğu bildirilib.
Qədim dünya aliminin bununla da həmin coğrafi məkanın müqəddəs İlandağ-Qazandağ ocaqları və Naxçıvan-Zəngəzur bölgəsi olduğu qənaəti şübhə doğurmur. Yuxarıda adı çəkilən Yunan tarixçisi və yazıçısı Araz çayı sahillərində, Naksuana/Naxçıvan şəhərində sərkərdə kimi hərbi yürüşlərdə olmuşdur.
Dinsiz hay kilsəsinin minilliklər-yüzilliklər boyunca Türk-Müsəlman dünyasına, o cümlədən, Azərbaycan dövlətçiliyinə qarşı yürütdüyü qəvi düşmənçilik niyyətləri sırasında, həm də xalqımızın qeyri-maddi irs zənginliyinə yönəlik qəsbkarlıq əməlləri getdikcə artmaqdadır. Bu sırada bir sıra incəsənət və mədəniyyət məxəzlərinin saxtalaşdırılması, “erməni” adı ilə təbliğ edilməsi, o cümlədən, tarixi kökü e.ə. minilliklərə rişə atan toxuculuq sənəti nümunələrini öz adlarına çıxmaqla tarixi-coğrafi məkan keçmişimizə kölgə salmaları cəhdi XX-XXI əsrlərdə geniş vüsət almışdır. Bu baxxımdan Türk dünyası coğrafiyası, Bütöv Azərbaycan hüdudlarında və ilk növbədə, xalçaçılıq-miniatür/rəssaamlıq toxuculuğu mərkəzlərinin tarixi keçmişinin e.ə. IV-III minillikləri əhatə edən Naxçıvan-Zəngəzur və Qərbi Azərbaycan bölgələri də hədəfə alınmış, milli xalça sənətkarlığımıza qarşı hücumlar şaxələnmişdir. Həmin bölgələrdə XI-XIV və XVI-XIX əsrlərdə Eldəgizlər, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səvəfilər dövlətlərinin mahir toxucuları və rəssamlarınıın nadir sənət inciləri, yun və ipək iplərlə toxunmuş xalçalarımız “erməni” xalıları adı ilə Avstriya Sənaye və İncəsənət muzeyində (Vyana şəhəri), İmperator Fridrix muzeyində (Berlin şəhəri), Amsterdam şəhərinin Universitet muzeyində, Budapeşt şəhəri, Dekorativ İncəsənət muzeyində, London şəhəri, Albert və Viktoriya muzeyində, ABŞ-da, Nyu-York şəhəri, Metropoliten muzeyində və Çikaqo şəhərinin Rəngkarlıq palatasında, Sankt-Peterburq şəhəri, Dövlət Ermitajında, Yerusəlim şəhəri, Müqəddəs Yakov məbədində....nümayiş olunmaqdadır. İblisanə xislətli hay kilsəsinin bu sahə üzrə şeytançılığı səngimir, əksinə, armaqdadır. 2013-cü ilin sentyabr ayında İrəvan şəhərində “Xalçaçılıqda ənənəvi erməni naxışları...” mövzusunda beynəlxalq konfrans, 2015-ci ilin payızında Dilican vadisində Xalça festivalı...keçirilmiş, Qarabağ bölgəsindən qarət etdikləri, o cümlədən Şuşa şəhərindən apardıqları 170 xalçanın 80-ni İrəvan şəhərində 2021-ci ilin fevralında təşkil edilmiş sərgidə milli hay irs nümənəsi kimi təqdim edilmişdir...
13 sentyabr 2024-cü ildə Moskva şəhərində Ermənistan Muzeyində “erməni xalçaları:mistika əlamnətləri və ornamentləri” mövzusunda keşirilən seminar-mühazirədə tarixçi L.Nikoqosyan bildirmişdir ki, X-XIII əsrlərdə Şərqi Anadolu yaylasından Avropaya çoxlu miqdarda “erməni” xalçaları aparılmışdır.
1202-ci ildə Gəncə mahalı, Bayan kəndində, 1731-ci ildə Gəncəsər məbədində toxunan xalçaları da öz adlarına çıxarmaqdan utanmamışlar həyasız haylar.
1930-cu illərdə Şərqi Anadolu yaylasında arxeoloji-etnoqrafik tədqiqatlar aparmış amerikalı xalçaşünas və kolleksiyaçı Artur Epxem Poul qeyd etmişdir ki, bu coğrafi hüdudlarda xalçaçılıq və toxuculuq sənəti sahəsində “erməni” izinə rast gəlinmnəyib, “erməni”lər ümumiyyətlə, xalça toxuculuğu ilə məşğul olmayıblar...
Bir rəqəmi xatırladaq ki, təkcə, 1993-cü ilin 02 aprel günüdə Kəlbəcər rayonunun işğalı zamanı hay-kilsə quldurları Türk-Müsəlman xalçaçılığnın nadir incilərini, 1 milyondan çox gəbə-xalçanı qarət edərək Ermənistana aparmışlar.
Ciddi-cəhdlə, həyasızcasına....dünya ictimaiyyətini uydurma bilgilərlə inandırmağa çalışırlar ki, xalça toxuculuğu və bu sahəyə aid milli-ənənəvi nəqqaşlıq-miniatür rəssamlıq təlimi....ancaq onlara məxsusdur, yəni, Xristian dininə qondarma utanmazlıqla yiyələndikləri kimi, Türk-Müsəlman xalqlarının bu kökənli, qeyri-maddi irsini də haylaşdırmağı qarşılarına məqsəd qoymuş, bütün şər-böhtan mənşəli qüvvələrini bu sahədə səfərbər etmişlər.
Amma, dinsiz hay kilsəsinin dünyəvi əsassız təbliğatına baxmayaraq uydurma “erməni xalçaçılığı”nın əsassızlığına sübut olan amillər təkzibedilməzdir:
- Türk-Müsəlman qəbilə/tayfa ittifaqının etnomilli, kökənli köçəri həyat tərzinin əsas tərkib hissəsi kimi etnogenetik soydan törəyən xalçaçılıq milli-mənəvi və mədəni-incəsənət sahədir;
- Şərq dünyasının tərəkəmə elatının ənənəvi dini-mistik düşüncəsinə, təfəkkürünə, həyat və düşüncə, dünyanı qavrama duyğusuna uyğun estetik-təsvir növüdür;
- Xalçaçılıq sənətinin morfogenetik irsində kompozisiya məzmunu, simmetrik naxış ilmələrinin riyazi əsaslarının qavranılması, incə, xanım-xatun Şərq qadını barmaqlarının zərifliyinin hərəkət troyektoriyasında ifadəsi, yalnız zərif estetikliyin-etnomilli təbiətin təzahürüdür;
- Xalça çeşnilərinin məzmunu, rəsm nümunəsi kimi rəhg çalarlarının ilgək-ilgək ərişlərdə nəqşlənməsi, bu əl əməyinin mənşəyində Türk-Müsəlman ocağının rişələnməsi yad ünsürlərdən tamailə uzaqdır;
- Miniatür rəssamlığın yun-ipək parça üzərində epiqrafik və yazı nümunəsi kimi xalça toxuculuğu hər bir təkamül mərhələsinin əvvəlki milli-mənəvi irs üzərində formalaşan, amma yeni məktəb yaradıcılığıdır;
- Fəlsəfi-mistik məzmun kəsb edən xalça çeşnisi milli geyimlərin naxışlasrından, milli ruhun ilahi qaynaqlarından yaranmışdır-hər iki halda bir mükəmməl kompozisiya və ya naxışlı əsər nümunəsidir;
- Musiqidə ən uca söz-ritm-avaz... naxışlarından yoğrulan məqamı/muğamı Türk-Müsəlman mədəniyyətinin incidirsə, eyni estetik-rəsm təsviri olan xalçaçılıq sənəti də bu mədəniyyətin-incəsənətin bir hissəsidir.
Yuxarıda qeyd edilən amillər isə (ilk növbədə tərəkəmə/elat həyatıi, ənənvi kilim-palaz-sumağ-xalça-gəbə toxuculuğu vərdişlərinin milliliyi....) ibtidai insan-hay sürüsü üçün yad olan cəhətlərdir ki, bir sıra incəsənət sahəsi kimi xalçaçılıq gələnəklərində də yalnız/sırf Türk-Müsəlman dünyası üçün səciyyəvidir.
Böyük və Bütöv Azərbaycan hüdudlarında erkən dünyadərki və Haqqa tapınma inamının hökm sürdüyü e.ə. XVIII-XIII miniliklər və Xristianlığaqədərki dövr təşəkkül mərhələsi irsinin şifahi və yazılı irsinin estetik qavranma tərzi/duyğu hisslərinin yaddaşı daş lövhələrində-qaya parçalarında, təbiət-ətraf mühit strukturlarında ilmələrnmiş...naxışlanmış..daş yaddaşlara sığınmışdır...Minilliklərlə davam edən dünyadərki ənənələri ictimai həyatın təbii estetik mənalandırılmasına yönəlik əmək vərdişlərində müxtəlif forma və məzmunca oturuşmuş, eləcə də baxımlı təsvirlərə çevrilmişdir. İlk dövrlərdə bu yanaşa dini-mistik təsəvvürlü məzmun, sonralar isə coğrafi məkan və bölgələr üzrə həm ümümi, həm də səciyyəvi cəhətlər kəsb etmişdir. Və bu baxcımdan xalğımızın milli-mənəvi və qeyri-maddi irs nümunəsi kimi xalçalığın Naxçıvan-Qərbi Zəngəzur, Göyçə-Zəngibasar, Qarabağ-Arazboyu, Şirvan-Abşeron, Lənkəran-Ərdəbil...təşəkkül, təkamül mərhələlərini keçmiş elmi-nəzəri, estetik-təlim mərkəzləri mövcud olmuşdur.
Naxşıvan diyarının təbii-coğrafi və əlverişli relyef-iqlim şəraiti (Arazboyu düzənliyin yarım-səhra quru çöl landşaftı qış otlaqları kimi əhəmiyyətlidir, Qapıcıq-Biçənk nahiyəsinin subalp və alp çəmənlikləri isə zəngin ot örtüyünə malik yaylaqlar dır) ilboyu tərəkəmə elatının bərəkətli yurdu-ocağının davarları üçün tarixən üstün imkanlar yaratmışdır.
Qədim dövr alimlərindən Q.Herodot (e.ə.484-425-ci illər) “Tarix”, Strabon (e.ə.64-e.23) “Coğrafiya” və K.Ptolomey (100-170-ci illər) “Coğrafiyaya rəhbərlik”...kitablarında Naxçıvan diyarı, Naksuana, Culfa şəhərləri, bölgənin təbii zənginliyi, əhalisi və yaşayış məntəqələri... haqqında ətraflı tarixi-coğrafi məlumatlar vermişlər. Herodot yazıb ki, bu diyarda toxuculuqda istifadə edilən rəngli yun və ipək iplər yerli, təbii üsullardan istifadə edirlər.İtaliyalı səyyah M.Polo (1254-1324) Asiya qitəsinə səyyahəti zamanı Azərbaycan hüdudlarında Naxçıvan və Culfa şəhərlərində olmuş, diyarın ictimai-iqtisadi və milli-mədəni həyatı, əhalinin dünyagörüşü, mənəvəi dəyərləri... barədə, sonralar Avropada məşhur olan özünün “Dünyanın qəribəlikləri” əsərində qeyd etmişdir. Flamandiyalı səyyah V.D.Rubruk (1220-1293) “Şərq ölkələrinə səyahət” əsərində Naxçıvanın Araz çayı hövzəsinin iqtisadi-ticarət, milli-mədəniyyət, yerli ehtiyatlarının zənginliyini bildirmiş, karvan ticarətində çoxçeşidli məhsullar sırasında yüksək sənətkarlıq zövqü, mükəmməl rəssamlıq tərzi ilə toxunan yerli xalı-gəbə çeşnilərini, zərif naxışlarını mistik-fəlsəfi məzmun ilə (İlandağ, Gəmiqaya, Nəbi yurdu, Nuh-Daban....dini-ruhani irsə mənsub) əlaqələndirmişdir.
XX əsrdə Naxçıvan diyarının bütün yaşayış məntəqələrində bu sahə yüksək inkişaf etmiş, hər ev, hər ocaq bir xalçaçılıq məktəbi təsirini bağışlamışdır. Ən çox toxunan xalı-gəbə çeşniləri-“Zili”,“Çələbi”,”Şəddə”, “Rüstəm-Zöhrab”, “Naxçıvan” (hayların RF-ı şəhərlərində ən çox satışa çıxardıqları xalça (200 sm x 180 sm) çeşnisi bu cür adlanır)..olmuşdur. Culfa nahiyəsində toxunana xalçaların kompozisiya strukturu və epiqrafik-naxış ilmələıri daha çox müqəddəs İlandağ qayaüsüstü yazı işarələrinin mistik-ilahi ruhuna uyğunlaşdırılıb, Şərur-Biçənək nahiyəsində xalı toxucuları-rəssamları isə təbiət mənzərələrinə və simmetrik qrafik təsvirlərinə üstünlük vermişlər, Ordubad nahiyəsinin ustaları tarixilik ənənələrini qoruyub saxlamışlar, əhalisinin sayına görə bölgənin 3-cü böyük yaşayış məntəqəsəi-Şərur rayonu, Qarabağlar kəndində yaşayan xalça ustalarından Qəmər Qənbər qızı Qurbanova (1932), Səkinə Bəhlul qızı (1948) toxuduqları gəbə-xalça (2 m x 3 m) çeşnisini həmişə seçib-sonayırdılar...
2022-ci ildə açılmış Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyində yer alan “Heydər Əliyev” portret-xalçanın müəllifi, xalçaşünas-xalq rəssamı, professor Lətif Hüseyn oğlu Kərimov (1906-1991) həm də 3 cildlik “Azərbaycan xalçaları” monoqrafiyasının müəllifidir.
Culfa nahiyəsi, Kırnı kəndində, şərur nahiyəsi, Qarabağlar kəndində....xalçaçıların adı diyarda tanınanlar sırasında olumuşdur.
(Ardı var)
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
R.S. Tarixçi-etnoqraf alimlərdən G.Q.Qənbərova “Naxçıvan xalçaları mədəniyyət abidəsi kimi” məqaləsi (2024), akademik İ.Ə.Həbibbəylinin “Naxçıvan xalçaçılığı: ənənə və müasirlik” monoqrafiyası (2017), professor V.A.Muradovun ”Naxçıvan xalçaları” kitabı (2013, ABŞ-da ingilis dilində nəşr edilib), Ə.Əliyevanın “Naxçıvan xalçaları” əsəri (1988), İ.Sarıyevanın “Naxçıvan xalçaçılıq məktəbi” məqaləsi (2015)....dəyərli məxəz olaraq qiymətləndirilir.
(Yazının hazırlanmasında həm də Naxçıvan MR, Şərur rayonu, Qarabağlar kənd sakinləri Rəcəb Zülfüqar oğlu Nəcəfovun (1955) və Ə.İmanov adına 2 saylı tam orta məktəbinin direktoru Əsgər Siyafər oğlu Qurbanovun (1978) məlumatlarından istifadə olunmuşdur).
