Azərbaycanın təşəbbüsü ilə yaradılan OPEC+ formatı neft bazarında qiymət enişinin qarşısını yenidən uğurla ala bilib. Belə ki, Vyanada OPEC+ nazirlərinin 6-cı görüşündə neft hasilatının azaldılmasına dair razılaşmanın müddətinin daha 9 ay uzadılması qiymətlərin yenidən yüksəlişinə təkan verib. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, OPEC və qeyri-OPEC ölkələrinin 2020-ci ilin birinci rübünün sonunadək qüvvədə olacaq qərarına Azərbaycan da qoşulub.
Xatırladaq ki, Vyanada "Əməkdaşlıq Bəyannaməsi"nin icrası 2019-cu ilin 1 iyul tarixindən 2020-ci ilin 31 mart tarixinədək nəzərdə tutulub. Ötən ilin dekabrında qəbul edilmiş "Əməkdaşlıq Bəyannaməsi" üzrə OPEC+ ölkələrinin kvotaları isə dəyişməz qalır. OPEC isə hələ keçən ilin dekabr ayında neft hasilatını 2019-cu ilin iyun ayının sonunadək gündəlik 1,2 milyon barrel azaltmaq barədə qərar vermişdi. Bundan başqa onu da qeyd edək ki, Vyanada OPEC+ nazirlərinin 6-cı görüşündə OPEC və qeyri-OPEC ölkələri arasında uzunmüddətli əməkdaşlığa dair xartiya qəbul olunub. "Əməkdaşlıq Xartiyası"na Azərbaycan da qoşulub. Tədbirdə iştirak edən Energetika naziri Pərviz Şahbazov OPEC və qeyri-OPEC ölkələri nazirlərinin budəfəki görüşünü OPEC+ əməkdaşlığı çərçivəsində tarixi hadisə kimi qiymətləndirib: "OPEC və qeyri-OPEC ölkələri arasında "Əməkdaşlıq Xartiyası" sayəsində neft bazarının balanslaşdırılması ilə bağlı səylərimizi artıq təşkilatlanmış şəkildə həyata keçirəcəyik. Xartiya uzunmüddətli əməkdaşlıq mexanizmi kimi neft istehsalçılarının maraqlarının qorunmasına və neft sənayesinə davamlı dəstəyi təmin edəcək. Bu, iqtisadi və geosiyasi qeyri-müəyyənliklərin davam etdiyi vaxtda bazarın balanslaşdırılması üçün vacib bir qərardır. OPEC+ ölkələri növbəti dəfə risqlərə qarşı həmrəylik nümayiş etdirdilər. Azərbaycanın bu prosesə qoşularaq xartiyaya imza atması isə ölkəmizin maraqlarına tam uyğundur".
OPEC+ Nazirlərinin Vyanada keçirilən növbəti iclası artıq dünya bazarlarında neftin qiymətinə müsbət təsir göstərib. Avropa bazarları üçün əhəmiyyət daşıyan "Brent" markalı neftin bir barreli 66 dollara çatıb və ötən həftədəki orta göstəricidən yuxarı olub. Azərbaycan nefti yenidən 70 dollara yaxınlaşır. Ekspertlərin fikrincə, qlobal vəziyyət və ABŞ-Çin ticari gərginliyi fonunda təzyiq altında olan qiymətləri dəstəkləmək üçün hasilatın azaldılması zərurəti bundan sonra da qiymətlərin yüksəlməsinə gətirib çıxaracaq. Digər tərəfdən, ekspertlər yaxın gələcəkdə istehsalçı ölkələr tərəfindən hasilatın hazırkı limitdən də aşağı salınacağını güman etmir. Lakin bu baş verərsə, qiymətlərin daha sürətlə artması gözlənir.
Ekspertlərin fikrincə, indilikdə OPEC və kartelə üzv olmayan ölkələrin son addımı ilə dünya bazarında neftin qiymətinin tədricən yüksəlməsini gözləmək olar. Hamburq Kommersiya Bankının baş iqtisadi analitiki Sayrus de la Rubia bu xüsusda bildirib ki, qarşıdakı dövr
ərzində neft qiymətlərinin yüksəlməsini gözləmək olar: “Hazırda ABŞ və Çin arasında ticari münaqişə, ABŞ və İran arasında Fars körfəzindəki gərginlik və eləcə də Venesueladakı siyasi proseslər OPEC+ qərarının dünya neft bazarına təsir edir. Eləcə də dünyadakı müsbət iqtisadi inkişaf əsas ümidverici faktor olaraq qalır. Konyunktura proqnozları müsbət olaraq qalsa, bu da öz növbəsində OPEC+ qərarının effektivliyinə öz təsirini göstərəcək”.
Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şaban da vurğulayır ki, gündəlik neft hasilatını azaltmaq qərarının daha 9 ay uzadılması neft bazarı üçün çox müsbət siqnaldır: "Əsasən may ayından sonra İrana qarşı sanksiyalar bazarda qeyri-müəyyənlik yaratmışdı, siyasi gərginlik müşahidə olunurdu. Bu siyasi gərginliyin fonunda qiymətlərdə volatillik artmışdı, bazarda uzun müddət bu cür sıçrayış, enmələr və yaxud artımlar olmurdu. Ona görə bazar iştirakçıları arasında narahatlıq hökm sürürdü. Digər tərəfdən, hasilatın azaldılmasına dair keçən ilin dekabr ayında verilən qərarın yenidən uzadılması ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilirdi. İranın mövqeyi də çox sərtləşmişdi və ortaq məxrəcə gəlmək mümkün olmurdu. Eyni zamanda, dünyada gedən ticarət müharibələri bazarda təzyiqləri artırırdı. Ona görə də qiymətlər gah qalxır, gah da düşürdü".
O bildirib ki, G20 sammiti çərçivəsində Çin prezidenti Si Szinpin və ABŞ prezidenti Donald Trampın görüşünün nikbin başa çatması, Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiya liderləri arasında danışıqlarda bazara yönəlik müsbət siqnalların verilməsi sonda neft hasilatını azaltmaq qərarının daha 9 ay uzadılmasına gətirib çıxardı:"Burada Rusiyanın rolunu qeyd etmək lazımdır. Çünki Rusiya prezidenti Vladimir Putin qeyd etmişdi ki, müddətin 6 ay uzadılmasının elə də əhəmiyyəti yoxdur. Artıq bazarda qiymətlər stabilləşib. Neftin qiymətinin 60-65 dollar dəhlizində olması həm hasilatçılar, həm də istehlakçılar üçün normaldır".
İndilikdə İran ətrafında və Yaxın Şərqdə baş verən proseslər də neftin qiymətinə təsir edir. Bu, ən azı, ilin sonunadək neftin qiymətinin bahalaşacağını söyləməyə əsas verir. Baş verən proseslər onu göstərir ki, bütün hallarda əsas neft ixracatçısı olan ölkələrdə, yəni İran, Venesuela, ərəb ölkələrində baş verən proseslər neft bazarında əsas rol oynayacaq. Bundan başqa məlumdur ki, bazarda qiymətləri əvvəllər ABŞ OPEC vasitəsilə diqtə edirdi. İndi isə vəziyyət dəyişib, OPEC-lə ABŞ-ın qiymətə münasibətdə yanaşmaları kəskin fərqlənir. Hətta bir çox məqamlarda OPEC ABŞ-ın mövqeyinə qarşı gedir. Bu da 2014-cü ildən başlayan ucuzlaşmadan sonra müşahidə edilir. Həmin ucuzlaşmadan OPEC-ə üzv ölkələr böyük zərər çəkdi. OPEC-in aparıcı ölkələrindən olan Səudiyyə Ərəbistanı yüz milyardlarla dollar zərərlə üzləşdi. Bu baxımdan, ABŞ-ın qiymətlərin azaldılması tələblərini Səudiyyə getdikcə daha çox qulaqardına vurur. Eyni zamanda Rusiyanın da bazara təsir imkanları getdikcə artır. Yəni faktiki olaraq dünya neft bazarında qiymətlərə təsir edən güclər artır, bu isə rəqabəti gücləndirir. Hazırda dünya bazarında qiymətlərə təsir edən amillər yaxınmüddətli dövrdə bir barrelin 70 dollar civarında dəyişməsinə səbəb olacaq. Neft hasilatçısı olan Azərbaycan üçün mövcud qiymətlər əlverişlidir. Hazırkı qiymətlər Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarının artmasına, büdcə proqnozlarına tam əməl edilməsinə şərait yaradır. Hazırda ölkənin tədiyə balansı müsbətdir, valyuta bazarında tam sabitlikdir. Qiymətlərin bu həddə qalması makroiqtisadi sabitliyin də davamlı olması deməkdir.
Tahir TAĞIYEV
