Neft bazarlarında qiymətlərlə bağlı dinamik dəyişikliklər bu sahənin hələ də spekulyasiyalardan tam xilas olmadığını üzə çıxarır. Buna rəğmən, hasilatçı ölkələrin böyük əksəriyyəti bazarı qorumaq məqsədilə müvafiq fəaliyyətin davam etdirilməsini, xüsusən də OPEC-ə üzv və qeyri-üzv ölkələrin işbirlyinin zəruri olmasını gündəmə gətirir. Çünki məhz bu şəraitdə neft bazarını siyasi təsirlərdən xilas etmək mümkün sayılır.
Qeyd edək ki, bu məsələ iyulun 2-də Vyanada keçirilməsi qərara alınan OPEC-ə üzv və qeyri-üzv ölkələrin 6-cı iclasının xüsusi diqqət mərkəzində yer alacaq. İclasda iştirak edəcək Azərbaycanın energetika naziri Pərviz Şahbazov hesab edir ki, neft hasilatının azaldılması ilə bağlı OPEC+ razılaşmasını eyni şərtlərlə uzatmaq məqsədəuyğun olar: “Hesab edirəm ki, ilin ilk yarısı üçün razılaşdırılan format, qərar davam etməlidir. Bu minimum proqramdır. Əgər heç nə baş verməsə, həmin rejimi davam etdirmək doğru olardı”. Nazirin sözlərinə görə, bunun üçün heç bir maneə yoxdur, amma iyulun 1-2-də müvafiq qərarların verilməsi gözlənilən OPEC+ iclasını gözləmək lazımdır: “Hələ ki, heç bir çətinlik görmürəm. Kiminsə əks mövqedə olduğu mənə məlum deyil. Hesab edirəm ki, konsensus var, amma iclasda daha çox məlumat alacağıq. Bizim son aylarda bazarın baş verən iqtisadi və siyasi xarakterli hadisələrə necə reaksiya verdiyini analiz etmək imkanımız olacaq". Nazir əlavə edib ki, Azərbaycan ilk yarımilin yekunları üzrə öhdəliyə əməl edəcək. Hazırda Azərbaycan kvotaya uyğun olaraq gündəlik hasilatı 20 min barrel azaldıb.
“LUKoil” şirkətinin prezidenti Vahid Ələkbərov da hesab edir ki, OPEC+ razılaşması neft bazarını kənar təsirlərdən qorumaq üçün çox mühümdür: “ OPEC+ razılaşması neft bazarındakı spekulyasiyaları ləğv etməyə imkan verdi. Bu səbəbdən OPEC+ fəaliyyətini davam etdirməlidir. “Biz OPEC+ razılaşmasını ilk gündən dəstəkləmişik. Mən bu gün də onu dəstəkləyirəm. OPEC+ həmişəlik saxlanmalıdır. Bu razılaşma sayəsində biz xam neft bazarındakı spekulyantları praktiki olaraq ləğv edə bildik”.
Səudiyyə Ərəbistanının enerji, sənaye və təbii sərvətlər naziri Xalid əl Falih da qeyd edir ki, OPEC və qeyri-OPEC ölkələrinin, demək olar ki, hamısı neft hasilatının azaldılmasına dair "Əməkdaşlıq Bəyannaməsi"nin müddətini daha 6 ay uzatmağa razıdır: “İraqın neft naziri Tamir əl Qabdan bunu ictimaiyyət üçün də açıqlayıb, özəl söhbətimiz zamanı da təsdiq edib. OPEC+ sazişinə qoşulmuş BƏƏ, Küveyt kimi böyük hasilatçılar, həmçinin Oman, Qazaxıstan, Azərbaycan kimi qeyri-OPEC ölkələri sazişin müddətini uzatmağı dəstəkləyir”. Nazir OPEC ölkələri arasında ən böyük hasilatçı ölkə kimi hasilatı azaltmaq barədə sazişə əməl etməkdə ilk gündən nümunə olduqlarını dilə gətirib: “Rusiya, İraq, Qazaxıstan, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi mühüm iştirakçıların da qalan iştirakçı ölkələrə nümunə göstərəcəklərini gözləyirəm. Ötən ilin iyun ayında məhdudiyyətləri zəiflətməyimizədək Rusiya da 2017-2018-ci illər ərzində hasilatı azaltmaqla bağlı razılaşmalara dəqiq əməl edirdi, 2019-cu ildə buna qayıdacaqlarına inanıram. May-iyun aylarında hasilatın azaldılması ilə bağlı icra vəziyyəti yaxşı olub. Sazişin uzadılması rəsmi olaraq imzalandıqdan sonra Rusiyanın ilin sonunadək öhdəliyə əməl edəcəyinə ümidvaram. Rusiyanın bir çox şirkətləri, o cümlədən “LUKoil”un rəhbəri Vahid Ələkbərov tərəfindən həmrəy mövzuda bəyanatlar eşitmişəm. Odur ki, əməkdaşlığın üstünlükləri göz qabağındadır. Rusiyanın hasilatı cəmi 2 faiz azaltması sabitlik və mühüm artım deməkdir. Bazar izlənməlidir, onu sabitliyə yönləndirdiyimizə əmin olmalıyıq. Məncə, Rusiya tərəfinin də sanksiyalar nəticəsində Venesuela və İranın ixracına təsirin olması, bazarın itirdiyi neft həcmi barədə mübahisəyə səbəb olub-olmayacağına dair sualları var. Bazarı izləməyə davam edəcəyimizlə bağlı razılaşdıq”.
Xatırladaq ki, 2016-cı ilin noyabr ayında OPEC+ formatının iştirakçı ölkələri gündəlik neft hasilatını həmin ilin oktyabr ayı səviyyəsinə nisbətən 1,8 milyon barrel azaltmaqla bağlı razılığa gəlib. Ötən il iyun ayında isə ABŞ-ın İrana qarşı sanksiya tətbiqi ərəfəsində qiymətlərin sürətlə artdığı bir vaxtda gündəlik hasılatı 1 milyon barrel artırmaq qərarı verilsə də, ABŞ-ın İran neftinin iri idxalçılarına möhlət verməsindən sonra 2019-cu ilin ilk yarısı üçün gündəlik hasilatı 2018-ci ilin oktyabr ayına nisbətən 1,2 milyon barrel azaltmaq razılığı əldə olundu. Bu il OPEC+ nazirlərinin Vyana görüşündə sözügedən razılaşmanın bundan sonrakı vəziyyəti müzakirə olunacaq. Gözlənir ki, OPEC+ ölkələri müvafiq sazişin müddətini daha da uzatsınlar. Çünki neftin aşağı qiyməti onların heç biri üçün sərfəli sayılmır. Bunu iqtisadçı Vüqar Bayramov da qeyd edir və hesab edir ki, OPEC+ ölkələri qiymətləri sabit saxlamaq üçün yenə müvafiq addımlar atacaq. Onun sözlərinə görə, aşağı qiymət hasilatçı ölkələr, o cümlədən Azərbaycan üçün sərfəli sayılmır: “Neftin qiymətinin 60 dollardan aşağı düşməsi büdcə baxımından Azərbaycan üçün arzuolunan deyil. Amma neftin qiyməti 60 dollardan aşağı ensə də, bu, Azərbaycanın sosial xərclərinə təsir etməyəcək. Hazırda dünya bazarında “Brent” 65 dolları keçib. Son günlər neftin qiymətində kəskin enmələrdən sonra artıq bazarlarda qiymət artımı müşahidə olunur. Azərbaycanda 2019-cu ilin dövlət büdcəsində neftin bir barrelinin qiyməti 60 dollar nəzərdə tutulub. Hazırda qiymət 60 dollardan yüksəkdir və hələlik heç bir narahatlıq yoxdur. Qiymətin 60 dollardan aşağı düşməsi nəticə etibarilə büdcə gəlirlərimizə mənfi təsir göstərəcək. Çünki bu, büdcədə proqnozlaşdırılan gəlirin əldə edilməsinə imkan verməyə bilər. Lakin mövcud qiymətlərlə Azərbaycan büdcə siyasətini proqnozlaşdırdığı kimi davam etdirmək imkanlarına malikdir. Hər bir halda, neft qiymətinin 60 dollardan aşağı enməsi Azərbaycanın sosial xərclərinə təsir etməyəcək. Çünki ölkəmizdə qəbul olunan qərara əsasən sosial xərclər azaldıla bilməz”.
Tahir TAĞIYEV
