(IV məqalə)
Uydurma və qondarma tarixlərinin atası hesab etdikləri, əslində Alban salnaməçisi olan Moisey Xorenatcinin (410-490) “Erməni tarixi” əsərinin saxtalaşdırılmasına görə hayların qəbilə-tayfa törəmələri Ayk (Hayk) nəsli Dəclə və Fərat çayları hövzələrində, Ermənistan dağlıq yaylası ərazilərində deyil, əslində Afrika qitəsinin şərqində - Həbəşistan dağlıq yaylası, Nil çayı hövzəsi, Qırmızı dənizin qərb sahillərinin daşlı-çınqıllı mağaraları və Nubiya səhrasının quraq vadilərində məskunlaşmış Tiqran, Tiqr, Tiqrau ibtidai insan sürülərinin törəmələri olub.
Belə ki, hay sürüsünün morfo və etnogenetik özəl xüsusiyyətləri sırasında (görünüş və davranış etibarı ilə) təbii şərait amillərinin təsiri nəticəsində formalaşan qisasçılıq, qəsbkarlıq, soyğunçuluq, qəddarlıq... hisslərinin onlara aid olan özəllikləri xüsusilə fərqlənir. Belə ki, eramızdan əvvəl I minillikdə həbəş döyüşçü dəstələrinin tərkibində yunan ordusu sırasında Troya müharibəsində hay “çarı” Zarmayr Aykazuninin başçılığı ilə iştirak edən hay sürüsünün silahlıları (Homerin “İlliada” poeması, II, 2,783; M.Xorenatsi “I Kitab, 19, 32) yerli müdafiəçilərə və dinc sakinlərə qarşı hansı vəhşilikləri törətmişdisə, XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində və sonunda da müsəlman-türk dünyasına qarşı (istər Şərqi Anadoluda olsun, istərsə də tarixi Azərbaycan ərazilərində) eyni quldurluğu etdilər. Dinc sakinlərin qətliamı və soyqırım faciələrinin dəsti-xətti eynidir, aradan minilliklər keçsə də. Deməli, hay qəbilə-tayfa sürüsünün etno-morfogenetik və düşüncə tərzinin özəlliyinə təsir edən amillər onların şüur və həyat tərzi baxımından təkamülünə yox, əksinə, mağara-ibtidai sürü davranışının instinkt davranışının qorunmasına səbəb olub.
İrəvan Dövlət Universitetinin professoru Q.Q.Sevak (1904-1981) və rusiyalı akademik D.A.Olderoqqe (1903-1987) öz əsərlərində e.ə. X minillikdə (mezolit dövründə) hayların Afrikanın şərqindəki zənci qəbilələri (həm də Omo çayı hövzəsindəki suri, karo qəbilələri) ilə qarışıq irqə malik olmaları barədə məlumatlar verdiyindən, deməli həm irqi, həm də genetik irs baxımından təbii mühit elementlərinin hay qəbilə-tayfa sürüsünə tarixi bir neçə minilliyi əhatə edir. Hətta həmin alimlərin əsərlərində Həbəşistan dövlətinin əhalisinin yarıdan çoxunun etnogenezisində hay qəbilə-tayfa sürüsünün rolunun olduğu vurğulanır (eləcə də bax: A.Məlik-Simonyan “Həbəşistanda erməni koloniyası” məqaləsi, “Planet diaspora”, aprel, 2000).
Yerli afrikalılarla hay sürüsünün etno-morfogenezisinin qohumluğu məsələsinə ingilis arxeoloqu E.Ueylendin tədqiqatlarında da yer verilib.
Həbəşistan dağlıq yaylasının sərt relyef-landşaft quruluşunun, tropik çay vadilərinin mağara-zağa düşərgələrinin yeknəsəgliyi, Nil çayı vadisinin təhlükəli sahillərinin fəsli dəyişikliyi, Qırmizi dəniz sahillərinin kəskin keçilməz quru-şoran örtüyü, Nubiya səhrasının dözülməz kontinentallığı, Omo çayı vadisənin cəngəllikləri hay sürüsündə ətraf mühitə qarşı vəhşilik və qəbilələrə yönəlik qisasçılıq hissinin yaranması ilə nəticələnib. Bu hiss və qəbilə-mağara yaşam tərzi uzun müddət sivil kollektiv yaşayış formasiyalarından uzaq olduğu üçün (bu cür tayfalar indi də mövcuddur) artıq bu “qabiliyyət” məhz onlara məxsus etno-morfoloji amil halını alıb, eləcə də ətraf aləmdən təcridolunma onların dil-əlifba üslubuna da təsir edib (baxmayar ki, əlifbalarını da əski Həbəş və digər əlifbalar əsasında yaradıblar).
Ona görə də, hay qəbilə-tayfa sürüsünün şüur tərzinin formalaşmasına ətraf təbii mühit ünsürlərinin təsiri instinkt olub, onlarda insani-sivil düşünmə qabiliyyətinin zəif olması nəticəsində qeyri-təkamül mərhələsində təbii şəraitə uyğunlaşma, assimlyasiya prosesi gedib. Nəticədə bu ibtidai insan sürüsü sonrakı minilliklərdə həm təbiətdən, həm də onları əhatə edən insan cəmiyyətindən vəhşi, barbar yolla daha çox maddi və mənəvi irs əldə etmək instinktinə köklənib, bu istək artıq onların yaşam və həyat tərzinə çevrilib. Qeyri-sivil və vəhşi davranış tərzinə yiyələnən hay qəbilə-tayfa sürüsünün şüurundə sonrakı mərhələlərdə qisasçılıq, qəsbkarlıq və vəhşilik vərdişləri ilə yanaşı, təbii olaraq yalançılıq, saxtakarlıq, hiyləgərlik, riyakarlıq, xəyanətkarklıq...kimi qeyri-insani dəyərlərin yaranması ilə müşayiət olunub. Bir cəhəti də qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda sadalanan sürü davranış normaları haylarda məqsədlərinə çatmaq üçün istifadə edilən əlavə vərdişlərdir, həyat normalarıdır. Təəccüblü deyil ki, Şərqi Afrika təbiətinin kəskinliyi və sərtliyi yalnız hay tayfa sürüsünün şüurunda bu kimi izlər buraxıb. Bu, ilk növbədə, onların uzun əsrlər boyunca təcrid olunmuş şəkildə mağaralarda yaşaması və qisasçılıq hissinin güclü olması səbəbindən insan cəmiyyətinə yovuşmasını çətinləşdirib. Belə ki, Qırmızı dənizin sahillərində və Nubiya səhrasında mağaralarda, quru vadilərdə quru, isti iqlim, Viktoriya gölü sahillərində rütubətli-bataqlıq şəraiti fizioloji-bioloji quruluşca onları zənci irqinə yaxınlaşdırsa da, qisasçılıq hissi onları həmişə savaşmağa, müharibə aparmağa, vəhşicəsinə qan tökməyə sürükləyib, nəticədə hay qəbiləsi bütün dövrlərdə həm tayfalararası, həm də dövlətlərarası qanlı toqquşmaların mərkəzində olub. Misal üçün, Həbəşistanla qonşu olan Uqandada hay izləri 700 illik tarixə malikdir. Onların Həbəşistanın Tiqriniya (“çar” Tiqranın doğma ocağı) əyalətinin paytaxtı Aksum şəhərindən köçüb gəldikləri və qəbilələrarası vuruşmalarda iştirak etdikləri bildirilir. Təbii ki, öz maraqlarına uyğun başqalarından nəyi isə əldə etmək instinkti onlarada güclü olduğu üçün.
Hay qəbilə-tayfa sürsündə qisasçılıq hissinin güclü olması həm də Şərqi Afrika təbiətinin kontinental iqlim şəraiti ilə sıx bağlıdır. Yəni quraq və isti, dözülməz iqlim şəraiti hay sürüsünün qidaya olan ehtiyacının ödənilməsi üçün çətinliklər yaratdığı kimi, əlverişli yaşayış mühitinin zəruriliyi uğrunda mübarizə instinktini də gücləndirib. Ona görə də onlar bu cür uyğun əraziləri axtarıb tapmaq zorunda qaldıqlarından, Şərqi Afrikadan Nil çayı hövzəsi boyunca, Ərəbistan yarımadası, Aralıq dənizinin şərq sahilləri, Dəclə və Fərat çaylarının yuxarı axarları, Kiçik Asiya və Balkan yarımadaları, Egey dənizi adalarını (Kipr və Krit də daxil olmaqla)... gəzib dolaşıb, ibtidai insan və qaraçı sürüləri formasında ayrı-ayrı ərazilərdə məskunlaşdıqlarından ( e.ə. II-I minilliklərdə və eramızın I minilliyində) həmişə daimi ərazi və torpaq iddiaları (istəkləri) onlarda güclü olub. Təbii və sosial instinktlər - qisasçılıq, davakarlıq, zorla özgənin maddi və mənəvi irsinə yiyələnmək istəyi onlarda o qədər güclü olub ki, (“təbiət insanın özünü yaradır” fikri öz doğruluğunu bununla təsdiq edir) son minillikdə də bu vərdişlər, sivil cəmiyyətlər əhatəsində olsalar da, hay sürüsünün şüurundan silinməyib.
Hay qəbilə-tayfa sürüsünün şüurunda, etno və morfo genetik irsində vəhşi təbiət çalarlarının olması, bunun dayanıqlı həyat və davranış tərzinə çevrilməsində Şərqi Afrika təbiətinin kəskin iqlim və relyef şəraiti həlledici rol oynayıb. Üstəlik, onlar irqi keçmişlərinin bu “Qara qitə” ilə əlaqəsini özləri də inkar etmir. Maraqlıdır ki, keçən əsrin 50-60-cı illərində Zimbabvedə, Kampala şəhəri yaxınlığındakı Luzira yüksəkliyində tapılan qədim insan kəlləsinin məhz erməni əcdadlarına, erməni qövmünə mənsub olduğunu (öz ulu əcdadlarını sübut etmək üçün) özləri böyük sevinclə bəyan ediblər. Və fəxrlə bildiriblər ki, bu kəllə sümüyü afrikalıların yox, erməniləri ulu əcdadlarına aiddir. Həmin kəllə sümüyünü sonradan yerli və Böyük Britaniyadan olan arxeoloqlar (uqandalı Tomas Skott, professor Lvanqa Luniqo, zimbabveli Mayk Nsimbi, ingilis Q.Katon-Tompson, E.Ueylend... və bir çoxları) müayinə etdikdən sonra bildiriblər ki... bu kəllə sümüyü Kipr adasından tapılan insan qalıqları ilə genetik bağlılığa malikdir.
Ingiltərəli arxeoloq Qertruda Katon-Tompson (1888-1985) 1928-1929-cu illərdə Zimbabve ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatları ilə bağlı 1931-ci ildə “Zimbabve mədəniyyəti” məqaləsini çar etdirib, uqandalı tarixçi Mixael Bazzebulala Nsimbi (1910-1994) arxeoloji tapıntıları ilə bu fərziyyələri nəzəri baxımdan əsaslandırıb. Əcəba, olmaya hay sürüsünün ulu əcdadları Kipr adasından gəlmə imiş? Təbii ki, bu istiqamətdə tədqiqatların aparılması nəinki antropolgiya, arxeologiya, paleocoğrafiya elmləri üçün, eləcə də bizim tariximiz üçün zəruri və əhəmiyyətli ola bilər.
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
