Rusiya ilə işğalçı Ermənistan arasında münasibətlərin heç də rəvan surətdə inkişaf etmədiyi, əksinə, son bir il ərzində xeyli dərəcədə pisləşdiyi heç kimə sirr deyil. Elə bunun nəticəsidir ki, Moskva İrəvana qarşı müəyyən təzyiq rıçaqlarını işə salıb. Belə təzyiq rıçaqlarından biri də qazın qiyməti ilə bağıldır.
Xatırladaq ki, cari ilin əvvəlindən Rusiya Ermənistana satılan qazın qiymətini artırıb. İndi qiymətlərin aşağı salınması üçün Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan prezident Vladimir Putinə dəfələrlə minnətçi düşsə də, nəticə hasil olmur. Bu xüsusda Paşiynan özü də etiraf edir ki, qaz qiymətləri Rusiya ilə münasibətlərdə ölkəsi üçün vacib məsələdir: “Bu məsələnin bütün nüanslarını anlamaq lazımdır. Ona görə də mən Rusiya prezidenti ilə görüşdə bizim çox yaxşı iqtisadi dinamikamızın olduğunu dedim. Bizim qaz qiymətini razılaşdırmağımız çox vacibdir. Bu qiymətin bizim iqtisadiyyatımızda tempi yox etməməsi lazımdır. Ümid edirəm ki, biz ortaq dil tapacağıq. Belə ki, Rusiya ilə münasibətlərimiz adi deyil. Amma hələ qiymətlərdə razılığa gələ bilməmişik”. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Rusiya Ermənistana satdığı qazın qiymətini 2019-cu il yanvarın 1-dən artırıb. Belə ki, yanvarın 1-dən Ermənistan aldığı Rusiya qazının hər min kubmetrinə görə 150 dollar əvəzinə 165 dollar ödəyir. Perspektivdə isə qiymətlərin daha da artması gözlənir. Erməni mediası yazır ki, Rusiyanın qaz təzyiqinə əl atmasının əsas səbəbkarı elə Nikol Paşinyanın özüdür.
Məsələ burasındadır ki, Paşinyan Rusiya ilə münasibətləri pisləşdirən çoxsaylı addımlar atıb. Məsələn, ötən ilin noyabrında Ermənistanda “Qazprom Ermənistan” QSC-yə qarşı cinayət işi başlanıb. Şirkət hələ də külli miqdarda vergidən yayınmada ittiham edilir. Onu da qeyd edək ki, “Qazprom” Ermənistan istehlakçılarının yeganə qaz təchizatçısıdır. Düzdür, İrəvan İrandan qaz alır, ancaq o bundan yalnız elektrik enerjisi üçün istifadə edir. Belə vəziyyətdə Rusiyanın qaz qiymətlərini qaldırması Ermənistana birbaşa təsir edir. Digər tərəfdən məlumdur ki, Ermənistan hakimiyyəti 2008-ci il mart hadisələri ilə əlaqədar həbslər aparıb. KTMT-nin sabiq baş katibi Yuri Xaçaturov, sabiq prezident Robert Köçəryan və Rusiyaya bağlı digər adamların həbsə atılması, yaxud hələ də istintaq altında olması Kremldə heç də xoş qarşılanmır. Rusiyanın Siyasi Araşdırmalar İnstitutunun direktoru Sergey Markov bu və digər məqamlarla bağlı Moskvanın İrəvana təzyiqlərinin artacağını bildirir. Ekspertin sözlərinə görə, indiki məqamda Rusiya və Ermənistan liderləri arasında qazın qiymətində razılaşma əldə edilməməsinin birbaşa siyasi səbəbləri var: “Putin və Paşinyanın razılaşmamasına səbəb Rusiya rəhbərliyinin Ermənistanın yeni rəhbərliyinə olan inamsızlığıdır. Bu etibarsızlıqdan irəli gələrək, Moskva KTMT baş katibi postuna Ermənistan tərəfinin nümayəndəsinin təyin edilməsini istəmədi. Moskva düşündü ki, bu vəziyyətdə gizli informasiyaların xarici xüsusi xidmət orqanlarına ötürülmə risqi çox yüksəkdir. Bu fonda Rusiyanın Ermənistana satdığı qazın qiymətinin əvvəlki kimi qalmasının mənası yoxdur. Moskva qiymətləri qaldırmağı davam etdirəcək və bununla başa salmağa çalışacaq ki, onu Amerikameyilli Ermənistan hökuməti qane etmir.
Paşinyanın sözlərinə görə, Rusiyanın Ermənistana satdığı qazın qiyməti ilə bağlı heç bir uğursuzluq yoxdur. Ermənistan baş naziri xalqı inandırmağa çalışır ki, Rusiya ilə əlaqələrdə heç bir dramatik vəziyyət yoxdur və hər şey yaxşıdır. Ancaq belə deyil. Və bu, zaman keçdikcə özünü daha çox büruzə verir. İndi Paşinyan deyir ki, Tehranla razılaşsa, İranın Ermənistana qaz idxalı mümkündür. Belə çıxır ki, Ermənistan Rusiya qazına alternativ axtarır və ya özünü elə aparır ki, guya axtarır”. Markov əlavə edib ki, Moskva Ermənistandakı anti-Rusiya prosesinin daha da genişlənəcəyini ehtimal edir: “Rusiya rəhbərliyinin belə bir məntiqi var – biz bizə yaxşı münasibət bəsləyən ölkələrlə yaxşı münasibət qururuq. Və bu ölkələrin liderləri özünü başqa cür aparsa, Moskvada çoxlu suallar yaranır. Görürük ki, Ermənistanda 2008-ci il mart hadisələri ilə bağlı həbslər davam edir. Və həbs olunan insanlardan çoxu Rusiyameyillidir. Ancaq Paşinyan onları daxili siyasi rəqibləri kimi həbs edir. Ümumilikdə, düşünürəm ki, 2019-cu il sonuna kimi Rusiya - Ermənistan münasibətləri üçün çətin il olacaq, çünki Nikol Paşinyanın özünü necə aparacağı məlum deyil”.
Məhz belə bir vaxtda Rusiya və Gürcüstan arasında razılaşma Ermənistana ötrülən qazın qiym’tinin daha da qalxmasına gətirib çıxara bilər. Söhbət Gürcüstan vasitəsilə Ermənistana ötrülən qazın tranzit qiymətinin artmasından gedir. Gürcüstanın iqtisadiyyat və davamlı inkişaf naziri Natiya Turnava hökumətin Rusiya şirkəti "Qazprom"la Ermənistanda qaz ticarətinə dair sazişini şərh edərkən bildirib ki, 2019-cu ilin martında Gürcüstan Rusiya şirkəti "Qazprom"la Ermənistana bu ölkənin ərazisindən qazın tranzitinə dair saziş imzalayıb: "Tərəflər arasında hesablaşmalar vəsaitə keçirilib və yeni razılaşmaya əsasən tranzitin qiyməti bahalaşacaq. Bunun bizim üçün heç bir təhlükəsi yoxdur. Çünki bizim əsas təchizatçımız Azərbaycandır. Biz bu gün veb səhifəmizdə dərc olunan balansa nəzər yetirsək, 2,5 milyardlıq qaz bazarında olan qazın 95%-i Azərbaycan-a məxsusdur". O qeyd edib ki, Gürcüstan Azərbaycan qazını iki mənbədən alır – tranzit üçün kvota və SOCAR şirkətindən: "Bu qaz bizim strateji ehtiyacımızı (əhalinin və istilik elektrik stansiyasını) ödəməyə imkan verir. Bu seqmentin tamamilə Azərbaycan qazı ilə təmin olunmasına dair aydın zəmanətimiz var. Kommersiya seqmentinə gəldikdə isə, biz elektrik enerjisi və ya qazdan asılı olmayaraq, həmişə müəyyən rəqabətin olmasının tərəfdarıyıq". Onun sözlərinə görə, Rusiya qazı Gürcüstanın kommersiya bazarına çıxarılır. İndi gürcü tərəfi tranzit qiymətlərin yüksəlməsindən heç bir problem yaşamasa da, belə vəziyyətdə Ermənistana çatdırılan mavi yanacaq daha baha başa gələcək. Bunun xərclərini isə son nəticədə erməni tərəfi çəkməli olacaq. Məhz bu səbəbdən ermənilər üçün rus qazının daha da bahalaşması gözlənir. Bu isə zəif iqtisadiyyata malik Ermənistan üçün növbəti sarsıdıcı zərbə sayılır.
Nahid SALAYEV
