Dünya iqtisadiyyatında hələ də ciddi narahatlıq predmetinə çevrilən başlıca məqamlardan biri getdikcə kəskinləşən ticarət müharibəsidir. Bunun bütövlükdə dünya ölkələrinə təsiri artıq qaçılmaz amil sayılır. Amma ekspertlər bir məqamı da xüsusi olaraq vurğulayır ki, ölkələrə ticarət savaşının, xüsusən də ABŞ və Çinin bu xüsusda iqtisadi çəkişməsinin təsirləri də müxtəlif olacaq. Məsələn, artıq indidən bəllidir ki, MDB ölkələri sırasında bu ticarət savaşının Azərbaycana hansısa ciddi təsiri olmayacaq. Amma digər MDB ölkələri üçün vəziyyət fərqlidir.
Hələlik isə bir çox ölkə və təşkilat ticarət savaşının dayanmasına dair çağırış etsə də, vəziyyət tamam fərqli məcrada inkişaf edir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun icraçı direktoru Kristin Laqard bu xüsusda bildirir ki, ticarət müharibəsi dünya iqtisadiyyatının inkişafına əsas təhlükədir. Bu, eyni zamanda, bir sıra digər risqlər - çox aşağı faiz dərəcələri və inkişaf etmiş iqtisadiyyatların borc səviyyəsinin artması deməkdir. Onun sözlərinə görə, təkcə ABŞ-la Çinin qarşıdurması 2020-ci ildə dünya ümumi daxili məhsulunun 0,5 faiz həcmdə azalmasına gətirib çıxara bilər. Rəqəmlə ifadə edilsə, bu, 455 milyard dollar deməkdir. Laqardın fikrincə, qlobal iqtisadiyyatdakı risqləri azaltmaq üçün ilk növbədə ticarətdəki mövcud gərginliyi aradan qaldırmaq lazımdır. O, tətbiq edilən rüsumların ləğvini və yenilərinin tətbiq edilməməsini, eləcə də beynəlxalq ticarət sisteminin modernləşdirilməsini nəzərdə tutduğunu deyib. BVF-nin icraçı direktoru qlobal iqtisadiyyatdakı qeyri-sabitliyin aradan qaldırılması üçün dövlətlərin birgə işləməsini vacib hesab edir.
Hazırda iqtisadi müstəvidə əsas təhlükə kimi ABŞ və Çin arasında çəkişmə göstərilir. Düzdür, Birləşmiş Ştatların prezidenti Donald Tramp bəyan edib ki, ABŞ Çinlə ticarət sazişi imzalamağa mütləq nail olacaq. O bildirib ki, artıq Çin saziş bağlamaq istəyir:"Mən saziş imzalamaq istərdim. Biz razılıq əldə etmişdik, amma Çin tərəfi sazişin şərtlərini dəyişdirməyə cəhd etdi. Lakin onlar bunu edə bilməzlər". Qeyd edək ki, mayın ortalarında ticarət üzrə ABŞ-Çin danışıqlarının sonuncu mərhələsi nəticəsiz qalıb. ABŞ dəyəri 200 milyard dollar olan Çin mallarının idxalına gömrük rüsumunu 10 faizdən 25 faizədək artırıb. Bundan sonra Tramp Çindən 300 milyard dollar qiymətləndirilən idxala görə də rüsumları artırmağı tapşırıb. Buna cavab olaraq, Çin Maliyyə Nazirliyi iyunun 1-dən dəyəri 60 milyard dollar olan ABŞ mallarına rüsumun artırıldığını elan edib. Xatırladaq ki, ABŞ-ın əvvəlki prezidentlərinin qəbul etdiyi bır sıra qərarlardan sonra indiki dövlət başçısı Donald Trampın səsləndirdiyi bəyanatlar və ölkənin ötən ilin yanvar ayında Çinlə münasibətlərdə balansı qoruyan Sakit Okean Tərəfdaşlıq Müqaviləsindən çıxması sonda iki ölkə arasında ticarət müharibəsinin başlanmasına səbəb oldu. Bu baxımdan, ABŞ prezidentinin keçən ilin mart ayında polad və alüminium idxalına vergi tətbiq edilməsinə dair ilk bəyanatı çox önəmlidir. Bununla Tramp təkcə Çini və Avropa İttifaqı (Aİ) ölkələrini deyil, həm də qonşu Kanada və Meksikanı, eləcə də digər Latın Amerikası ölkələrini hədələdi. Son bəyanatlara gəldikdə isə, onların artıq iqtisadi nəticələri var. Söhbət, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, dünya iqtisadiyyatına yaranan təhdiddən gedir.
Qeyd edək ki, Çinin ABŞ-a ixrac etdiyi məhsulların dəyəri ABŞ-dan idxal etdiyi məhsulların dəyərindən 4 dəfə azdır. Beləliklə, hazırda ABŞ-ın xarici ticarət dövriyyəsində 800 milyard dollarlıq mənfi saldo var ki, bunun da 375 milyard dolları Çinlə idxal-ixrac əməliyyatlarının hesabına formalaşıb. ABŞ Çin istehsalı olan 1 300 adda məhsulun idxalına 10% gömrük rüsumu tətbiq etməklə xarici ticarət balansındakı kəsiri aradan qaldırmağa çalışır. Amma Çin də "yerində saymır". Bir neçə gün bundan əvvəl Şərqi Asiya ölkəsi bəyan edib ki, ABŞ-dan idxal olunan 60 milyard dollarlıq məhsula ilk öncə 5%, daha sonra isə 10% vergi tətbiq ediləcək. Bununla da tərəflər arasında gərginlik daha da artıb və ticarət müharibəsi 2-ci mərhələyə qədəm qoyub. Belə vəziyyət digər dünya ölkələrinə də ciddi surətdə təsir göstərir. Məsələn, Dünya Bankı bu durumda bir çox ölkələrdə iqtisadi geriləmənin olacağını bildirir. MDB-yə gəlincə, burada ən böyük iqtisadiyyata malik Rusiya prosesdən ən çox təsirlənən ölkələr sırasında ilk yerdə durur. Bildirilir ki, dünya ticarətində vəziyyətin pisləşməsi Rusiya iqtisadiyyatını geri salacaq. Çinlə ticarət əlaqələrinə malik Orta Asiya ölkələri də eyni problemlərlə üzləşəcək. Qafqazda Ermənistan və Gürcüstan dünya iqtisadiyyatında baş verənlərə çox həssas olduğundan, onların da prosesdən ciddi zərər görməsi gözlənilir. Ticarət müharibəsi davam edəcəyi təqdirdə, Azərbaycana idxal edilən məhsulların da qiymətində artımlar müşahidə edilə bilər. Amma qlobal ticarət müharibəsi neftin dünya bazarında qiymət artımına gətirib çıxararsa, bu halda neft ölkəsi olan Azərbaycanda gəlirlərin çoxalması üçün yaxşı zəmin formalaşar. Yəni baş verənlər strateji və enerji məhsullarının qiymətinin də bahalaşmasına gətirəcəyi təqdirdə, nəticə etibarı ilə ölkəmiz qlobal ticarət müharibəsindən uğurla çıxa bilər, öz gəlirlərini artırmaq imkanı qazanar. Beləliklə, bütövlükdə qlobal ticarət müharibəsinin Azərbayan üçün təhdid istiqamətində ciddi təsirləri olmayacaq. Hətta enerji məhsullarının qiyməti qalxmasa belə, Azərbaycan yaranmış vəziyyətdə qeyri-neft məhsullarının artan ixracı hesabına yenə ticarət müharibəsindən ən az təsirlənən ölkələrdən biri olacaq. Xatırladaq ki, bundan əvvəlki ticarət və valyuta savaşları da Azərbaycana hansısa ciddi təsir göstərməmişdi.
Tahir TAĞIYEV
