Baş verən son bir neçə hadisə Rusiya və Ermənistan arasında münasibətlərin getdikcə pisləşməsi barədə səslənən fikirlərin həqiqət olduğunu yenidən əyani surətdə təsdiqləməkdədir. Xüsusən də Avrasiya Ali İqtisadi Şurasının iclasının Nur-Sultan şəhərində baş tutan son iclasından sonra baş verənlər Moskva - İrəvan münasibətlərində gərginlik həddinin sürətlə yüksəlməkdə olduğunu əyani surətdə təsdiqləyir.
Qeyd edək ki, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Avrasiya Ali İqtisadi Şurasının iclası üçün getdiyi Qazaxıstan səfərini təcili şəkildə yarımçıq qoyaraq Ermənistana qayıdıb. Yayılan məlumatlara əsasən, Nur-Sultanda Rusiya prezidenti Vladimir Putin Paşinyanla görüşmək istəməyib. Bundan əlavə, Qazaxıstanın ilk prezidenti Nursultan Nazarbayev Paşinyandan başqa Avrasiya İqtisadi Birliyinin bütün rəhbərlərinə orden təqdim edib. Paşinyan isə geri qayıdandan sonra SSRİ-nin dağılmasında Nazarbayevin günahı olduğu barədə məzmunsuz açıqlama verib. Baş verənləri şərh edən rus politoloq Vitali Arkovun sözlərinə görə, rəsmi İrəvan artıq ortaya çıxan informasiyalara reaksiya verib. İrəvan Avrasiya Ali İqtisadi Şurasının iclasında Nikol Paşinyanın ordenlə təltif olunmamasını onun dövlətin başında cəmi bir ildir olması, Rusiya və Qazaxıstanın milli liderləri ilə müqayisə təşkilatın fəaliyyətinə verdiyi töhfənin cüzi olması ilə izah edib: “Ümumiyyətlə, Ermənistanın yeni baş naziri və onun formalaşdırdığı kabinetin fəaliyyətinin həm Avrasiya İqtisadi Birliyi, həm KTMT, həm də ümumən postsovet məkanında inteqrasiya proseslərinin dağıdılmasına istiqamətləndiyi haqda güclü təəssürat var. Avrasiya İqtisadi Birliyinin necə çətinliklə yaradıldığını hamımız xatırlayırıq. Elə indi də təşkilatın qarşısında böyük hissəsi xarici təsirlərlə yaranan bir çox problemlər dayanır. Buna görə də layihənin yaradıcı-atası Nursultan Abişeviçin açıq-aşkar onun yaratdıqlarını məhv etmək niyyəti daşıyan gənc (Nazarbayevin yaşı və təcrübəsi ilə müqayisədə) erməni həmkarına münasibətdə hisslərini anlamaq olar”. Arkov əmindir ki, Paşinyanın fəaliyyətindən fayda götürənlər bəllidir: “Onun Ermənistanın rəhbəri postunda uzun müddət qalmayacağı da aydındır: ənənəvi dəyərlərin (o cümlədən ailəvi əsasların – Ermənistanda hazırda buna qarşı da fəal iş aparılır) dağıdıcısı kimi istifadə edib, sonra da siyasi boşluğa yollayacaqlar. O bu baxımdan nə ilk, nə də sonuncudur”. Nur-Sultanda baş verənlərə qayıdan ekspert İrəvanın Avrasiya Ali İqtisadi Şurasının iclası çərçəvində guya heç Putin-Paşinyan görüşünün planlaşdırılmaması ilə bağlı verdiyi izahatın bir o qədər də inandırıcı olmadığını bildirib: “Bəli, tədbirin formatı ikitərəfli danışıqları nəzərdə tutmur. Ancaq hazırda Moskva ilə İrəvan arasında birinci şəxslərin iştirakı olmadan həlli mümkünsüz olan bir çox problem var. Yəni ki, qısaca olsa da, Paşinyan və Putinin müzakirə edəcəyi mövzular vardı. İrəvanda cari ilin 1 oktyabrında Putini gözləyirlər. Rusiya liderinin, həmçinin, Avrasiya Ali İqtisadi Şurasının iclası çərçivəsində bu səfəri baş tutacaq. Aydındır ki, ev sahibliyi edən tərəfə hörmət mənasında Putin Paşinyanla görüşəcək. Əlbəttə, o vaxta qədər erməni cəmiyyətinin Paşinyanın boş vədlərinə artan narazılığı və həyat səviyyəsinin aşağı enməsi yeni inqilaba gətirib çıxarmasa”. Arkovun sözlərinə görə, bu gün Paşinyan ilk növbədə mehriban qonşuluğu öyrənməlidir: “İlk növbədə Azərbaycanla. Sözügedən proses (qarşıdurmadan mehriban qonşuluğa keçid) nə qədər çətin və uzun olsa da, ona başlamaq həyati vacibdir. İkincisi isə “Troya atı” deyil (görülən tədbirlərə əsasən bu gün Ermənistan məhz belədir), həqiqi müttəfiq olmaqdır. Belə olan halda hansı etibardan söhbət gedə bilər?”.
Bununla yanaşı, belə fikirlər də səslənir ki, əslində Ermənistanda inqilabı Rusiyanın özü də təşkil edə bilər. Bunun üçün isə Kreml müəyyən gedişlər də etməkdədir. Ermənistanın keçmiş hakimiyyətinin təmsilçilərinin Rusiyada yığışması və Moskvanın onları İrəvana verməkdən imtina etməsi artıq bütün bunların ilkin işartıları sayılır. Bu xüsusda bir sıra şəxslər üzərində daha çox diqqət cəmləşir. Serj Sarksiyanın sədri olduğu Respublika Partiyasından keçmiş deputat və sabiq müdafiə naziri Mikael Arutyunyan, eləcə də Ədliyyə Nazirliyinin keçmiş xidmət rəisi, Respublika Partiyasından keçmiş deputat Miqran Poqosyan ətrafında baş verənlər bunu sübut edir. Nikol Paşinyan indiki məqamda Rusiyada olan bu şəxsləri Moskvadan ala bilmədiklərini açıq etiraf edir: “Miqran Poqosyan iri həcmdə dövlət əmlakını mənimsəmək və dağıtmaqda, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə etməkdə ittiham olunur. Onun barəsində Ermənistanda axtarış elan olunub. Rusiyanın hüquq-mühafizə orqanları onu Kareliyada tutsalar da, Ermənistana verməkdən imtina edirlər”. Baş nazir vurğulayıb ki, Aram Arutyunyan iri məbləğdə rüşvət almaqda və qanunsuz yolla əldə etdiyi var-dövlətin leqallaşdırılmasında ittiham olunur: “Məhkəmə qiyabi olaraq onun barəsində həsb qətimkan tədbiri seçib və axtarış elan edib”. Paşinyan Rusiyanın keçmiş deputatları Ermənistana ekstradisiya edib-etməyəcəyi ilə bağlı suala cavab verməkdə çətinlik çəkib: “İndi elə bir şərait yaranıb ki, biz öz vətəndaşlarımızı ekstradisiya edə bilmirik”. Xatırladaq ki, artıq Miqran Poqosyan Rusiyadan siyasi sığınacaq istəyib. Poqosyanın vəkili, Kareliyanın Vəkillər Palatasının prezidenti Mixail Yamçitski bildirib ki, Poqosyanın bu ölkədən siyasi sığınacaq istəməyə əsası var:
"Siyasi sığınacağın verilməsi haqqında xahiş artıq rəsmən verilib, lazımi qaydada rəsmiləşdirilib. Bununla bağlı qərarı Rusiya Federasiyası Prezidenti yanında Komissiya qəbul edir. Mənim fikrimcə, bunun üçün əsaslar var. Miqran Poqosyanı vətənində siyasi motivlər üzrə təqib edirlər". Mixail Yamçitskinin sözlərinə görə, müdafiə etdiyi şəxsin ekstradisiyası ilə bağlı məsələ Rusiya Baş Prokurorluğunda həll ediləcək. Baş verənləri şərh edən “1in.am” portalı isə yazır ki, Rusiya bu insanlar ətrafında oyunları ilə Ermənistanı cəzalandırmağı düşünür: “Ermənistan mətbuatında belə informasiya yayılıb ki, Miqran Poqosyan haqqında qətimkan tədbiri dəyişdirilib və saxlanılan Poqosyan indi ev dustağıdır. Əvvəllər “Jamanak” qəzeti xəbər vermişdi ki, Moskva Poqosyanın “siyasi sığınacaq” verilməsi barədə etdiyi müraciəti təmin etməyə meyllidir. Miqran Poqosyanla bağlı nə baş verir? O, Rusiyanın hamiliyi ilə erməni ədalət məhkəməsindən qaçan Ermənistanın keçmiş sisteminin üçüncü məmuru olacaqmı?
Məlumdur ki, sabiq müdafiə naziri Mikael Arutyunyan və sübutların məhv edilməsində ittiham edilən “1 mart işi” üzrə istintaq qrupunun sabiq rəhbəri Vaahn Arutyunyan indiyədək orada gizləniblər. Maraqlıdır, Moskva, Rusiyaya gəlib çıxa bilənləri müdafiə etmək haqqında qərarı hansı prinsipə əsasən verir? Yoxsa kimi müdafiə etmək haqda qərar verirsə, onu Rusiyaya gətirir? Və burada, əlbəttə, durumla bağlı iki həlledici an, sual, şərt yaranır. Biri odur ki, bu adamlar öz müdafiələri üçün Rusiyaya “haqq ödəyirlərmi”? Nəticədə, şübhəsizdir ki, burada başlıca problem bu illər ərzində Ermənistanda mənimsənilən resursların geri qaytarılmasıdır.
Əlbəttə, 10 insanın ölümü ilə əlaqədar olan “1 mart işi” ilə bağlı bir istisna var. Öz növbəsində, siyasi “cəngavər” və Ermənistanın suverenliyi problemi mövcuddur. Lakin bununla yanaşı, deyək ki, Miqran Poqosyanla bağlı yüz milyonlarla dollarlıq məşhur ofşor qalmaqalı tarixçəsi də var.
Eyni zamanda, köhnə sistemin xarakteri və məntiqindən çıxış etsək, belə nəticə çıxara bilərik ki, burada söhbət, necə deyərlər, şərti olaraq “bir adam”ın, xüsusilə etibarlı və mümkündür ki, zəif birinin adı ilə adlandırılan zəncirin kollektiv pullarından gedir.
Beləliklə, Moskva onu Rusiyada gizlətməklə, praktik olaraq, Ermənistanın keçmiş sisteminin kollektiv resurslarının əhəmiyyətli hissəsini öz əlinə keçirir. “Açar” da Miqran Poqosyandır. Mikael Arutyunyan və Vaahn Arutyunyanın əlində necə toplayıcı “açar”ların olması isə artıq başqa söhbətin mövzusudur. Başqa sözlə, Rusiya özünün Ermənistan “açar”larını toplayır. Bu da həlledici ikinci andır. “Açar”lar Ermənistanın əlindənmi, yoxsa buradan getmək üçünmü alınır? Onlar artıq Ermənistanda Rusiya üçün bu“açar”ların aid olduğu kilidlərin dəyişdirildiyi hər hansı bir “qapı”nı açmaq iqtidarında deyildilər, yoxsa onlar Ermənistanın yeni rəhbərliyinin və onu dəstəkləyən cəmiyyətin gələcəyə hər hansı bir qapı aça bilməməsi üçün yığılır? Əslində, Rusiya belə himayəçilik etməklə, praktik olaraq, Ermənistanın yeni hakimiyyətinə qarşı deyil, cəmiyyətin bu hakimiyyəti dəstəkləyən əksəriyyətinə qarşı gedir. Görəsən, bu addımların təsirlərinə və ya nəticələrinə görə Moskva özünə hesabat verirmi? ”. Erməni mediası yazır ki, Moskva, əslində keçmiş hakimiyyət təmsilçiləri vasitəsilə Ermənistanda yeni inqilab törətməyi də istisna etmir və sabiq prezident Robert Köçəryanın azadlığa buraxılıb siyasi meydana qaytarılması da bu planın tərkib hissəsidir.
Nahid SALAYEV
