Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında yaranan real vəziyyət konfliktin çözümü istiqamətində yaxın tezlikdə müəyyən mühüm yeniliklərin olacağını istisna etmir. Yeni vəziyyəti şərtləndirən əsas səbəblər isə Ermənistan daxilində yaşanan gərginlik və qarşıdurma, həmçinin bu ölkənin xarici siyasətinin iflic vəziyyətə düşməsidir.
Hadisələrin inkişaf axarı çox aydın şəkildə bu qənaətə gəlməyə əsas verir ki, Ermənistan Qarabağ məsələsində getdikcə daha çıxılmaz duruma düşür. Belə vəziyyətdə işğalçı ölkəyə qarşı artan təzyiqlər də konfliktlə bağlı yeni bir durum formalaşdırır. İndilikdə baş verənlərlə bağlı diqqət çəkən başlıca məqam Ermənistan daxilində kəskinləşən qarşıdurma və regionda maraqlı qüvvələrin bu prosesə müdaxiləsinin artmasıdır. Ermənistanın “Milli Gündəm” partiyasının həmtəsisçisi Ara Hakobyan bildirir ki, belə vəziyyət ölkəni daha zəif hala gətirir: “Sabiq prezident Robert Köçəryanın tərəfdarları, onların sırasında yer alan Qarabağdakı rejimlə Ermənistan arasında uçurum dərinləşir. Hər iki tərəf bu və ya digər şəkildə yanlarına güc strukturlarını cəlb etməyə cəhd göstərib. Müxalifət Azadlıq meydanında bəyanat yayaraq qeyd edib ki, müdafiə nazirinin müavinləri prosesə cəlb edilib və birmənalı şəkildə müxalifəti dəstəkləyirlər”. Müxalifət lideri iddia edib ki, ümumi dövlət sistemi, o cümlədən məhkəmə sistemi xəstə vəziyyətindədir: “Köklü dəyişikliklərin, islahatların aparılmasına zərurət var, Daxili qeyri-sabitlik Qarabağda müharibənin bərpası risqini artırır. Çünki bu qeyri-sabitlik bizi daha çətin vəziyyətə salır və Azərbaycan bundan istfifadə edəcək. Üstəgəl beynəlxalq vəziyyət də bizim lehimizə deyil”. Ermənistan ilk kəşfiyyat diversiya dəstəsinin təsisçi komandiri Vova Vardanov da eyni mövqeyni bölüşrək qeyd edir ki, yaxır tezlikdə döyüş meydanında Ermənistanın Azərbaycanın nəzarətiən yeni torpaqlar qaytarmasına şahidlik etmək mümkündür. O, bunu baş nazir Nikol Paşinyanın da yaxşı bildiyini qeyd edir: “Dövlətin sükanında olmayan, lakin bu fəaliyyətlərə cavab verməyə məcbur olan Paşinyan bütün bunlardan zövq alır. Qarabağda mümkün itkilərin olacağına dair indidn bənzər bəyanatlar sadəcə təhlükəsizlik sahəsində passivliyə bəraət qazandırılması üçün atılan addımlardır. Xalq özünü və öz gələcəyini qorumaq üzrə öhdəliklərini yerinə yetirmir. Paşinyan bütün bunları başa düşür, həmçinin dərk edir ki, müəyyən hərbi uğursuzluqlar ola bilər. Xüsusilə XXI əsrin təhlükələrinə cavab vermək üçün 25 il ərzində ordunun inkişafı yönündə, demək olar ki, heç bir şey etmədiyimiz bir məqamda belə bəyanat verilir. İndi son 25 il ərzində dövlətin sükanında olmayan, lakin bu fəaliyyətlərə cavab verməyə məcbur olan Paşinyan bütün bunlardan, qeyd etdiyim kimi, zövq alır. O, indidən ciddi uğursuzluqlar olduğu halda xəyanətkar müharibə, əməliyyatlar, sabotaj deyə bilməsi üçün özünə yumşaq yastıq qoymağa çalışır”.
Beləliklə, erməni tərəfinin səsləndirdiyi fikirlərdən bəlli olur ki, düşmən ölkə yaxın tezlikdə 2016-cı ilin aprel olaylarının yenidən təkrarlana biləcəyini yaxşı başa düşür. Həmin vaxt baş verən bu hadisələr Ermənistanda Serj Sarksiyan iqtidarının devrilməsində mühüm rol oynadı. İndi Paşinyan da analoji aqibətlə üzləşməmək üçün bəri başdan Azərbaycanın işğal latındakı ərazilərin daha bir hissəsini azad etməsinin mümkünlüyünü etiraf edir və bunu hansısa xəyanətlə əlaqləndirir. Rusiyanın “regnum” portalı isə bu xüsusda digər maraqlı məqama toxunaraq yazır ki, Azərbaycanın ərazilərini güc yolu ilə azad etməsinə heç kim mane olmayacaq. Çünki İrəvan həm Rusiyanı, həm də, ABŞ başda olmaqla, Qərbi özündən narazı salmağı bacarıb. Portal bu xüsusda Ermənistan daxilində gərginliyin artmasına da nəzər salaraq yazır:“Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan inqilabın yeni mərhələsinin başlandığını bildirəndən və “Qarabağ qəbiləsini sui-qəsd hazırlamaq”da ittiham edəndən sonra ehtimal yaranıb ki, Paşinyan və komandasının üzvləri kəskin seytnota düşüblər. İstisna deyil ki, bəyan edilən siyasi kurs şübhə altına alınanda onlar iflas durumunda görünüblər. Özünüz mülahizə edin. Ermənistanın Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan “birdən” məlumat verib ki, Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi Nikolay Patruşevin İrəvana səfəri hazırlanır – “məsələ danışıqlar mərhələsindədir”. Amma Qriqoryanın sözlərinə görə, Patruşevlə əvvəlcə iyunun 18-də Rusiyada görüş keçirmək niyyətindədir, ola bilsin, o bundan sonra İrəvana da uçar.
Qəribə anonsdur. Özəlliklə də Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının saytında bu barədə heç bir məlumat yoxdur. Başqası var. Qriqoryan “Ermənistan inqilabının ikinci mərhələsi”nin lap başlanğıcında Rusiyaya deyil, amerikalıların yanına yollanıb. Nə üçün? Ermənistanın “Qraparak” qəzetinin məlumatına görə, Ermənistan XİN və ABŞ-ın Ermənistan səfirliyi ABŞ-ın milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Con Boltonla onun görüşünü hazırlayıb. Amma Bolton imtina edib, Qriqoryanı öz öfisinin təmsilçilərinin yanına göndərib.
Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibiniin özü jurnalistlərlə görüşdə sıradakını deyib: “Səfəri iki yerə bölmək olar: Ağ Evdə ABŞ prezidentinin özəl yardımçısı Fiona Hillə görüş – biz Ermənistan-Amerika münasibətlərinin inkişafını, bunun üçün əldə olan bütün imkanlardan daha effektli istifadəni müzakirə etmişik. Qarabağ məsələsi üzrə ATƏT Minsk Qrupunun üzv ölkəsi, sülhə yardım edən bir dövlət kimi ABŞ-ın mühüm rolu qeyd olunub”. Və əlavə edib ki, Vaşinqtonda “Ermənistanda özəlliklə polis sistemində gerçəkləşdirilən islahatlara əl tutmağa hazırdırlar”. İnandırıb ki, “ABŞ-a səfərinin nəticələri tezliklə görünəcək”, açıq eyham vurub ki, Paşinyanın tapşırığı ilə orada özəl missiya yerinə yetirib. Qalanı mənasızdır. Qriqoryan “German Marshal Found”unun ekspertlərilə görüşüb, onlara Ermənistandakı “inqilab”dan, onun Ermənistan cəmiyyətinə açdığı “imkanlar”dan və hakimiyyətin məhkəmə sistemində keçirmək niyyətində olduğu, hazırlanan islahatlardan danışıb – amma yalnız Ermənistanın keçmiş prezidenti Robert Köçəryan həbsdən azad edildikdən sonra. Bax, xoş təsadüf ancaq bundadır. Bizdə olan məlumata görə, Karnegi Fondunun ABŞ Dövlət Departamentində böyük nüfuzu olan aparıcı elmi işçsi Pol Stronski bu görüşə dəvət olunmayıb. O, bu günlərdə açıq mətnlə bildirib ki, “ABŞ Ermənistanda hakimiyyət keçidindən sonra bu ölkəyə yardımı xeyli artırıb” və“Ermənistan 6 ay boyunca ABŞ-dan əlavə maliyyələşmə kimi 14 milyon dollar alıb”.
Stronski bununla yanaşı qeyd edib ki, Paşinyan hökuməti siyasətin prioritetlərini müəyyən edən kimi, proqramı aydınlaşanda ABŞ daha çox verməyə hazır olacaq. Amma “Ermənistan istehkamçılarının Rusiyanınkılarla birgə Suriyada olduğu” amili Vaşinqtonu təmin etmir, axı “ABŞ-ın Ermənistanı minasızlaşdırmaqda çoxdankı dəstəyi” proqramı çərçivəsində “bu istehkamçılara məhz amerikalılar təlim keçiblər”. Lakin Stronskinin ifadələrində başlıcası əmr kimi səslənən başqa sözlərdir: “Paşinyanın işi var, o bunu etməlidir”. Baş nazir bunu da edir – bacardığı kimi.Ermənistan cəmiyyəti Qarabağ məsələsində əvvəllər vahid idi, indi onu parçalayırlar. Ermənistanın baş naziri “Dağlıq Qarabağın prezident seçkiləri” ərəfəsində Xankəndi ilə çıq qarşıdurmaya gedir.
İndi Vaşinqtonda bundan sonra nələr olacağını ehtimal edirlər. Amerikanın “Freedom House” hüquq müdafiəsi təşkilatının işçisi Neyt Şenkkanın yazdığı kimi, “Paşinyan ölkədə sürətli, ya da dayanıqlı dəyişikliklərə yetməyə gücü olmadığından onu hakimiyyətə gətirən populizmə yuvarlanıb, məhkəmə sisteminin toxunulmazlığına yolverilməz qəsd sərgiləyərək ölkənin təkcə məhkəmə hakimiyyəti ilə münaqişəyə girməyib”. Birmingen universitetindən politoloq Gevorq Oskanyan isə diqqəti buna yönəldir ki, “Paşinyanın məhkəmələri çevrələmək çağırışına yalnız 1000-ə yaxın adam hay verib”. Və Paşinyan Amerika və Rusiya yönündə korlanmış belə bir durumda Dağlıq Qarabağ “hökumətini” sui-qəsd və dövlətə xəyanətdə ittiham edərək ona hücum edir. Guya, onlar ərazinin bir bölümünü Azərbaycana verməyə və buna görə məsuliyyəti onun üzərinə qoymağa hazırlaşırlar.
Bütün bu al-əlvan siyasi mozaika daha bir çalarla tamamlanır. Erməni nəşrləri XİN-dəki qaynaqlarına istinadən xəbər verir ki, “Ruisyalı həmkarı Sergey Lavrovla ağır telefon söhbətindən sonra Zöhrab Mnatsakanyanın arterial təzyiqi kəskin yüksəlib” və “nazirliyə gələn həkimlər ona gərəkli yardım ediblər”. Biz bu məlumata inanmağa meylliyik, Ermənistandakı durum çox qəlizdir. Ermənistanın “Sasna tsrer” partiyası Dağlıq Qarabağa “Bir Ermənistan, bir dövlət” çağırışıyla keçirilən avtoyürüş təşkil edib. Bununla yanaşı, Xankəndinin İrəvandan üz çevirə biləcəyindən danışmaq heç kimin ağlına gəlmir. Heç olmasa, artıq heç kimin üz tutacağı heç hara olmadığına görə. Hələlik isə bir sual qalır: “Sasna tsrer” Paşinyana yardım edəcəkmi, yaxud başqa nəyəsə hazırlaşmaq gərəkdir? Gözləyəcəyik, axı çox şey həmişəki kimi pərdəarxası baş verir”. Qeyd edilənlərlə yanaşı, istisna edilmir ki, baş verənlər yaxın tezlikdə ya Qarabağda yeni savaşın başlanmasına və Ermənistan üçün itkilərin olmasına gətirib çıxaracaq, ya da İrəvan Bakı ilə danışıqlar masası arxasında dil tapmağa çalışacaq. İndilikdə Ermənistanın Qarabağ məsələsində qeyri-konstruktiv mövqe sərgiləməsi birinci ehtimalı artırır, yəni savaşın olması bu gedişlə qaçılmaz görünür.
Mümkün savaşda Ermənistanın yeni böyük məğlubiyyətə düçar olacağı isə erməni cəmiyyətinin özündə də şübhə doğurmur. Digər tərəfdən, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, hazırda Ermənistanı bu savaşda qoruya biləcək hamisi də yoxdur. Məhz bu durumda Ermənistan daxilində artan gərginlik və yüksələn qarşıdurma da məsələnin mümkün hərbi həllini tezləşdirəcək faktorlar sırasında yer alır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
