ABŞ-ın Cənubi Qafqaza artan marağı fonunda Vaşinqton tərəfindən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə diqqətin də yüksəlməsi müşahidə edilməkdədir. Bu hal, xüsusən də Ermənistanda ötən il baş tutan hakimiyyət dəyişikliyindən sonra özünü qabarıq surətdə büruzə verir.
Xatırladaq ki, hakimiyyət dəyişikliyindən sonra ABŞ rəsmiləri bir-birinin ardınca münaqişənin həlli üçün Ermənistanın zəbt edilmiş əraziləri azad etməsinin vacibliyini bəyan etdi. Məsələn, həmin vaxt ABŞ-ın Ermənistandakı səfiri olan Riçard Mills bildirirdi ki, Qarabağ münaqişəsinin həlli işğal olunmuş ərazilərin Azərbaycana qaytarılması ilə mümkündür. Bunun ardınca regiona səfər edən ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşaviri Con Bolton da eyni mövqeni sərgilədi. Beləliklə, ABŞ Qarabağ məsələsi ilə ilgili Ermənistan qarşısında kifayət qədər aydın bir mövqe ortaya qoymuş oldu. Ermənistanın bütün bunlara qarşı etiraz cəhdləri isə faktiki olaraq hansısa nəticə vermir. Digər tərəfdən, bütün bunlar o fonda baş verir ki, ABŞ üçün Azərbaycanın əhəmiyyəti artıdığı halda Ermənistan tamamilə arxa plana keçir. ABŞ-ın yüksək səviyyəli məmurları Ermənistan tərəfi ilə münaqişə haqqında danışmaqdan çox, Azərbaycanla müzakirə aparmağa üstünlük verirlər. Bu halda Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyəti Ermənistandan dəfələrlə yüksək qiymətləndirilir. ABŞ-ın erməni rəsmilərinə münasibəti də bu qənaəti əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirir.
Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, ABŞ xarici isyasətində gah nala, gah da mıxa vuran erməni siyasətçilərini, dövlət rəsmilərini ciddi qəbul etmir. Bunu ABŞ-a yollanan erməni rəsmilərinə münasibət də aydın nümayiş etdirir. Məsələn, məlumdur ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyasının 73-cü sessiyası çərçivəsində Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanla, daha sonra isə ABŞ dövlət katibi erməni həmkarı Zöhrab Mnatsakanyanla görüşdən imtina edib. Daha sonra müdafiə naziri David Tonoyan Vaşinqtona səfəri zamanı ABŞ Müdafiə Nazirliyinin nümayəndələri ilə görüşə bilməyib. “Jamanak” qəzeti hələ o vaxt yazırdı ki, Tonoyan ABŞ-ın müdafiə qurumunun baş qərargahında heç bir görüş keçirə bilməyib. Çünki özünü sözdə Qərbpərəst göstərən Ermənistan rəhbərliyinin əməldə Rusiya ilə hərbi-siyasi əməkdaşlığı daha da möhkəmləndirməsi Vaşinqtonun ciddi şəkildə narazılığına səbəb olub: “ABŞ hakimiyyəti Ermənistanın Suriyaya humanitar missiya göndərmək qərarını hələ də “həzm edə” bilmir və ələ düşən hər fürsətdə bu məsələyə yanaşmasını nümayiş etdirir”.
Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, elə indinin özündə də ABŞ-ın erməni rəsmilərinə münasibəti dəyişməyib. Elə bundan irəli gəlir ki, Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanın da ABŞ-a səfəri kifayət qədər uğursuz keçib. Məsələ ilə bağlı “Qraparak” qəzeti yazır ki, bu günlərdə Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi ABŞ-da işgüzar səfərdə olub. Nəşrin qeyd etdiyinə görə, Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyi və səfirliyinin səylərinə baxmayaraq, səfər çərçivəsində ciddi görüşlər keçirmək mümkün olmayıb. Bundan əlavə, məqalədə deyilir ki, ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Con Bolton Qriqoryanı qəbul etmək istəməyib. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Boltonun ofisinin nümayəndəsi ilə görüşlə kifayətlənməli olub. Qəzetin iddiasına əsasən, bundan öncə İrəvana səfəri zamanı Bolton Qriqoryanla üzbəüz görüşməmişdi: “Bu həmin Boltondur ki, İrəvanda olarkən Qriqoryanla təkbətək görüşməkdən imtina edib. O, Boltonun ofis nümayəndələri və icma rəhbərləri ilə görüşməyə məcbur olub. Yeri gəlmişkən, onu “Hranuş Hakobyanın kosmonavtı” adlandırmağa başlayıblar. Belə ki, Qriqoryan ABŞ-da Braziliyianın kosmik agentliyinin rəhbəri Karlos de Moura ilə görüşüb. ABŞ isə Qriqoryanı yüksək səviyyədə qəbul etməyib”.
Bütün bunlar bir daha Vaşinqtonun İrəvana hansı münasibət sərgilədiyini aydın nümayiş etdirir. İndilikdə o da aydın görünür ki, Amerika üçün Cənubi Qafqazda regional əhəmiyyətli geosiyasi-hərbi, iqtisadi, sosial, nəqliyyat-logistik, enerji, təhlükəsizlik kimi məsələləri Azərbaycanla müzakirə etmək daha vacib əhəmiyyət kəsb edir. Ekspertlər qeyd edir ki, belə vəziyyətdə ABŞ Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həlli ilə Azərbaycanın Cənubi Qafqazın lider dövləti olması faktı arasında bağlılığın olduğunu artıq qəbul etməyə başlayıb. Bu, geosiyasi kontekstdə ciddi önəm kəsb edir. Çünki başa düşülür ki, münaqişəni ədalətli şəkildə həll etməkdən başqa yol yoxdur. Və bu qənaət birbaşa Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi əldə etdiyi uğurların, diplomatik gedişlərin də nəticəsi sayıla bilər.
Digər tərəfdən, bütün bunlara paralel olaraq Vaşinqton artıq Azərbaycanla ikitərəfli əlaqələrə həm də qlobal geosiyasi dinamika fonunda baxır. Yəni ABŞ artıq Azərbaycana MDB məkanı miqyasında nəzər salmır və onun daha geniş coğrafi məkanda vacib rol oynadığını qəbul edir. Azərbaycanın həyata keçirdiyi transmilli layihələr burada öz sözünü deyir. Məsələn, ABŞ da daxil olmaqla, Qərbin siyasi liderləri Avropanın enerji təhlükəsizliyində Azərbaycanın həlledici rolunu dəfələrlə açıq etiraf edib. Yaranmış vəziyyətdə ABŞ Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmini məsələsində Azərbaycanın artan rolunu çox aydın görür. Belə vəziyyətdə Vaşinqtonun Azərbaycanın real geosiyasi statusunu qəbul etməsi də özünü qabarıq şəkildə göstərir. Ermənistana gəlincə, ABŞ son bir ildə bu ölkənin heç vaxt Azərbaycan kimi müstəqil siyasət aparmaq iqtidarında olmayacağına bir daha əmin oldu. Okeanın o tayında da çox yaxşı görürlər ki, İrəvanın Qərblə münasibətlərində sərbəstlik arzulamasına baxmayaraq, Ermənistan hakimiyyəti getdikcə daha çox Rusiyanın diqtəsi altında hərəkət edir. Erməni hərbi ekspert Hayk Nahapetyan bildirir ki, proseslərin bu səpkidə inkişafı İrəvan üçün çox ciddi problemlərin yaranması deməkdir. Onun sözlərinə görə, əvvəlcə Rusiyanı, indi isə ABŞ-ı yanına alan Azərbaycan Qarabağ məsələsində mövqeyini daha güclü hala gətirir. Ekspert vurğulayır ki, bu durumda Azərbaycan savaşa başlasa, artıq onu Rusiya, ABŞ və digər Qərb dövlətləri durdurmayacaq: “Azərbaycanın isə, savaş başladığı təqdirdə, yalnız öz ərazilərini bərpa etmək deyil, eyni zamanda hücum-yarma zərbəsi endirərək ermənilərə daha böyük zərbə vurmaq niyyəti də var”. Nahapetyan da bu fonda, digər erməni ekspertlər kimi, Azərbaycanın son genişmiqyaslı təlimlərindən təşvişə düşərək qeyd edib ki, onların yalnız Şuşanı azad etmək yox, həmçinin İrəvanı ələ keçirmək məqsədi var: “İrəvan onların tarixi ərazisinin bir hissəsidir deməklə ilk növbədə daxili auditoriyaya xitab edirlər. İlk növbədə öz xalqlarını mənəvi-psixoloji cəhətdən hazırlayırlar ki, ehtimal edilən müharibə halında onlar Qarabağın azad edilməsi ilə kifayətlənməyəcək, İrəvan da daxil olmaqla, azad ediləcək çox əraziləri var”.
Düzdür, Nahapetyan burada ifrata varır, çünki Azərbaycanın Ermənistana hücum etmək niyyəti yoxdur. Azərbaycan sadəcə öz ərazi bütövlüyünü bərpa etməyə çalışır. Amma Nahapetyanın açıqlamaları ermənilərin kifayət qədər böyük qorxu içində olduğunu təsdiqləyir. Erməni ekespert qeyd edib ki, 1 ay ərzində Azərbaycanda keçirilən artıq 2-ci genişmiqyaslı təlimlər fonunda Ermənistan hakimiyyəti tərəfindən daxildə xəyanətkar axtarılması, davamlı olaraq Qarabağdakı rejimlə Ermənistan arasında münasibətlərin gərginləşməsi erməni tərəfinin mövqeyini sürətlə zəiflədir: “Xatırlamaq lazımdır ki, Qarabağ döyüşləri zamanı Azərbaycan hakimiyyəti uğrunda mübarizə gedirdi və bu mübarizə ölüm-dirim mübarizəsi idi. Təbii ki, əgər istənilən qələbə üçün vacib şərt olan ölkədə birlik, xalqın hakimiyyətə inamı, etimadı yoxdursa, psixoloji problemlər yaranır və məğlubiyyət baş verə bilər. Artıq 1 ildir ki, Ermənistanın sülh haqqında təbliğat aparmasını anlaşılmaz hesab edirəm”. Erməni hərbi ekspert bu günlərdə Nikol Paşinyanın verdiyi bəyanata münasibət bildirərkən qeyd edib ki, xəyanətkar müharibənin təşviq edilməsi bəzi ərazilərin qaytarılması və məsuliyyətin Ermənistan hakimiyyəti üzərinə atılması haqqında bəyanatlar verməklə Paşinyan təhlükəli fikirlər səsləndirir: “Ermənistan-Qarabağ münasibətlərinin çox vacib şeyləri birləşdirən insanlar üzərində mərkəzləşdirilməsini də təhlükəli hesab edirəm. Bu cür addımlarla bugünkü hakimiyyət elə bir vəziyyət yaradacaq ki, həmin yaranmış vəziyyətdə Azərbaycan xüsusi xidmət orqanları mənəvi vəziyyəti müəyyən edərək, erməni hərbi qulluqçunun komandirinin əmrini icra etməyə hazır olmadığını dərk etdikdən sonra fürsətdən istifadə edəcək. 2016-cı ilin aprel ayında döyüşlər başlayarkən Avropa Şurasının ən yüksək vəzifəli məmurlarından biri olan Pedro Aqramunt rəhbərlik etdiyi qurumun adından bəyan etdi ki, Ermənistan Azərbaycanın işğal etdiyi ərazilərindən çıxmalıdır. Bu o deməkdir ki, Avropa İttifaqı, həmçinin ABŞ Azərbaycanın istənilən hərbi əməliyyatına azad etmə əməliyyatı kimi nəzər yetirəcək. Bu ona görə belədir ki, Ermənistana qarşı yalnız Azərbaycan deyil, eyni zamanda Türkiyə də mübarizə aparır. Türkiyənin Ermənistanı təcrid etməsi ilə artıq müharibə elan etdiyini demək olar. Türkiyə isə NATO-ya üzv ölkədir. NATO-nun da onurğa sütunu ABŞ-dır. Ona görə də, Ermənistana qarşı Azərbaycan və Türkiyənin istənilən hücumu ilk növbədə ABŞ və Aİ-nin icazəsi yolu ilə həyata keçiriləcək”. Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Azərbaycanın həm böyük hərbi gücü, həm də beynəlxalq vəziyyəti öz lehinə formalaşdırması artıq Ermənistanda daha böyük əndişə yaratmağa başlayıb. Düşmən yaxşı görür ki, getdikcə dalana dirənmiş vəziyyətə düşür və bu şəraitdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası daha tez həyata keçiriləcək. Ermənistan bu məsələdə problemin dinc yolla həllinə getməsə, Azərbaycan güc yolundan istifadə edəcək. Özü də bu dəfə Ermənistanı müdafiə etməkdən ötrü böyük dövlətlərdən heç kim işə qarışmayacaq.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
