Bu gün dünyanın xüsusi diqqət mərkəzində yer alan Yaxın Şərqdə mürəkkəb vəziyyətin ABŞ və İran arasında artan gərginlik fonunda daha təhlükəli hala gəlməsi artıq qaçılmaz reallıq kimi çıxış edir. Çünki tərəflər arasında indi baş verənlər bunun potensial hərbi münaqişəyə çevrilə biləcəyini artıq aydın surətdə nümayiş etdirir.
Baş verən bir çox hadisələr də artıq savaşa ciddi hazırlıq görüldüyünü göstərir. Belə ki, ABŞ-ın Federal Aviasiya İdarəsi ölkənin Fars körfəzi üzərindən uçan kommersiya təyyarələrinə xəbərdarlıq edib. Qurum İranla ABŞ arasında münasibətlərin gərginləşdiyi bir vaxtda təyyarələrin hədəf halına gələ biləcəyini ifadə edib və bu səbəbdən onların başqa marşrutlardan istifadə etməsini məsləhət görüb. İdarənin yaydığı bəyanatda bildirilir ki, son günlər regionda hərbi iştirak və siyasi gərginliyin artması ABŞ mülki təyyarələrinin uçuşlarını risq altına alır. Bundan başqa məlumdur ki, ABŞ-ın “Exxon Mobil” şirkəti İraqdakı neft yatağında çalışan işçilərini evakuasiya edir. Buna səbəb kimi yenə İran-ABŞ gərginliyi göstərilir. Xatırladaq ki, ötən həftə ABŞ İraqdakı “fövqəladə işçi olmayan” dövlət məmurlarını geri çağırmışdı. Bundan sonra Almaniya və Hollandiya da eyni addım atıb. “Sky News Arabia” telekanalının xəbərinə görə isə, yaranmış durumda iranlılar ABŞ-ın mümkün zərbələrindən ehtiyat edərək artıq ölkəni tərk etməyə başlayıb. Onların arasında İran hakimiyyətinin rəsmi şxslərinin qohumları da var.
Belə vəziyyətdə məsələnin danışıqlar yolu ilə də həll edilməyəcəyi qətiləşib. Qeyd edək ki, daha öncə ABŞ prezidenti Donald Tramp bidirmişdi ki, məsələnin həlli üçün Tehran rəsmiləri ona zəng etməlidir. Amma İran prezidenti Həsən Ruhani bunun mümkünsüz olduğunu bildirir: "İran xalqı müdrük və uzaqgörən olduğu üçün dialoqun əhəmiyyətli olduğunu başa düşür. Lakin İran təzyiqlər və sanksiyalar altında qalaraq ABŞ-la danışıqlara getməyəcək. ABŞ administrasiyası dialoq təklif etmək əvəzinə İranı danışıqlara məcbur edəcəyini bəyan edir. Bu qəbuledilməzdir. Bütün dünya bizim əleyhimizə olsa da, İran sanksiya və təzyiqlərə məruz qalaraq ABŞ-la danışıqlara getməyəcək”. Ruhaninin fikrincə, indiki məqamda danışıqlara getmək İranın məğlubuyyəti olar.
Bunun ardınca İran mayın 21-dən başlayaraq az zənginləşdirilmiş uranın istehsal həcmini 4 dəfə artıracağını bildirib. İranın Nüvə Enerjisi Təşkilatının sözçüsü Bəhruz Kamalvəndi faktı təsdiq edib. Məhz bu xəbərdən sonra ABŞ prezidenti Donald Tramp da danışıqların alınmadığını diqqətə çatdırıb. Tramp ABŞ-ın bu fonda İranla müzakirələr üçün çalışdığı barədə yayılan xəbərlərin yanlış olduğunu, İran xalqı üçün vəziyyətin təəssüfedici olduğunu vurğulayıb. Belə vəziyyət savaş ehtimalının daha da gücləndiyini göstərir və artıq Tramp özü də bu barədə qəti danışır. O, İranın ünvanına növbəti hədələyici bəyanatla çıxış edib: “İran döyüşmək istəyirsə, bu rəsmən onun sonu olacaq. Birləşmiş Ştatları hədələməyə cəsarət etməyin”. Tramp bildirib ki, İranın nüvə silahı əldə etməsinə yol verilməyəcək. “Mən ancaq onu istəyirəm ki, onların əlində bizi hədələmək üçün nüvə silahı olmasın. Məsələ belədir ki, mən döyüşməyin tərəfdarı deyiləm. Çünki müharibə iqtisadiyyatı dağıdır, ən mühümü budur ki, müharibədə insanlar həlak olur. Lakin İranla bağlı məsələ belədir ki, onlara nüvə silahı əldə etmək imkanı vermək olmaz”. Məhz bu fonda xatırladaq ki, ABŞ Fars körfəzi regionuna qüvvə cəmləşdirir və bunu İranın regionda Birləşmiş Ştatların maraqlarına qarşı hansısa hücumlar hazırlaması ilə əsaslandırır. Artıq Pentaqonun təyyarə daşıyan “Avraam Linkoln“ gəmisi Bəsrə körfəzinə çatıb. Bundan başqa, ABŞ-ın bombardmançı B-52 təyyarələri və digər qırıcıları Qətərdəki ABŞ hərbi bazasında start vəziyyətdə dayanıb. B-52 bombardmançı təyyarələri nüvə başlığı daşımaq imkanlarına sahibdir. Vaşinqton Yaxın Şərqdə, daha dəqiqini desək, İran ətrafında “Patriot“ raket əleyhinə müdafiə sistemi də qurmağı planlaşdırır. Hazırda bu sistemlər də İrana yaxın ərazilərə gətirilir. ABŞ-ın daha iki hərbi gəmisi - “USS McFaul” və “USS Gonzales” Fars körfəzi sularında üzür. Bu hərbi gəmilərdən hər biri 90 “Tomahawk” tipli qanadlı raket və digər siniflərdən olan raketlərlə təchiz edilir.
İran da sakit dayanmır. “New York Times“ qəzeti isə yazır ki, Ağ Ev ABŞ kəşfiyyatının göndərdiyi görüntülərdən çox narahat olub. Bu görüntülərdə İran raketlərinin tam döyüş hazırlığına gətirildiyi aydın görünür. SEPAH komandiri, general Məhəmməd Saleh Cokar isə bildirib ki, İranın yaxınmənzilli raketləri ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Fars körfəzindəki gəmilərini məhv edə bilər. Savaşa ABŞ-la yanaşı, onun Fars körfəzindəki müttəfiqləri, İsrail kimi ölkələr də hazırlaşır. Artıq Birləşmiş Ştatların vacib müttəfiqi olan Səudiyyə Ərəbistanı xəbərdarlıq edib ki, Tehranın addımlarına ABŞ-la birgə cavab verməyə hazırdır. Səudiyyə Ərəbistanı kralı Salman ibn Əbdüləziz isə Körfəz Əməkdaşlıq Şurası və Ərəb Birliyinə üzv ölkələri 30 mayda Məkkədə fövqəladə zirvəyə çağırıb. Səudiyyə Ərəbistanı “təhlükəsizlik və sabitlik”toplantılarını Məkkə şəhərində keçirməklə İranın mühasirəyə alınmasına dini məna yükləmək istəyir. Beləliklə, ABŞ-ın İranı mühasirə hərəkatına Səudiyyə Ərəbistanı da qatılıb.
Səudiyyə Ərəbistanı hökuməti İrana qarşı gərginlik strategiyasının regional istiqamətini öz üzərinə götürüb. Ər-Riyad Məkkədəki zirvələri İrana qarşı ortaq cəbhəyə çevirməyi hədəfləyir. Səudiyyə Ərəbistanının SPA rəsmi xəbər agentliyinə müsahibə verən rəsmi nümayəndə kral Salmanın zirvə çağırışı ilə bölgədə təhlükəsizlik və sabitliyin gücləndirilməsi ilə bağlı müşavirə və koordinasiya qurmaq istədiyinə işarə vurub.
Qeyd edək ki, ötən həftə Səudiyyə Ərəbistanında iki neft platformasına pilotsuz uçuş aparatları ilə təşkil olunan hücum və ikisi Səudiyyə Ərəbistana aid dörd ticarət gəmisinin təxribata məruz qalmasından sonra sözügedən zirvələrin təşkil olunması ilə bağlı qərar qəbul olunub. Kral Salmanın oğlu və müdafiə naziri şahzadə Xalid ibn Salman hücumlarda İranı ittiham edib. Mayın 30-da keçiriləcək iki zirvənin Məkkədə 31may-1iyun tarixlərində təşkil olunacaq 14-cü İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı zirvəsindən öncəyə salınması Səudiyyə Ərəbistanının mesaj vermək qayğısı kimi dəyərləndirilir. Ər-Riyad hökuməti 3 zirvəni ard-arda keçirərək İrana qarşı ortaq cəbhəyə qatılmaq niyyətini bildirir. Bütün bunlar fonunda aydın görünür ki, İran məsələsi ətrafında bütövlükdə Yaxın Şərqdə geosiyasi mənzərənin yenidən formatlaşdırılması prosesi meydana gəlir.
Nahid SALAYEV
