Azərbaycanın mühüm ticarət tərəfdaşlarından biri olan İranda ABŞ sanksiyaları səbəbindən iqtisadiyyatda ciddi çətinliklər müşahidə olunmaqdadır. Belə vəziyyət davam edəcəyi təqdirdə İran və Azərbaycan arasında ticarət dövriyyəsində müəyyən dəyişikliklərin olması gözlənir.
Məsələn, istisna edilmir ki, İrandakı indiki bahalaşma davam edərsə, Azərbaycandan bu ölkəyə ixrac artacaq. Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, mayın 8-də ABŞ prezidenti Donald Tramp İrana qarşı yeni sanksiyaların tətbiq edilməsi ilə bağlı fərman imzalayıb. Yeni sanksiyalar İranın metallurgiya, alüminium və mis istehsalı və ixracı sahələrinə tətbiq edilib.
Sanksiyalar fonunda İranda inflyasiya tempi sürətlə artır. "TradingEconomics"in məlumatına görə, aprel ayında ölkədə ötən illə müqayisədə istehlak qiymətləri 51,4 faiz artıb. Ən yüksək qiymət artımı ərzaq məhsullarının satışında müşahidə olunub və 84 faiz təşkil edib. Geyim, ayaqqabı və nəqliyyat xidmətləri isə 50 faizdən çox bahalaşıb. Bütün bunlar fonunda Azərbaycanla İranın iqtisadi münasibətlərinin gələcəyi də xüsusi maraq doğurur. Xatırladaq ki, iqtisadi müstəvidə son iki ildə bu iki ölkənin münasibətləri yüksələn xətlə irəliləyib. Xüsusən də energetika, nəqliyyat, iqtisadiyyat və turizm sahəsində əlaqələr xeyli yüksəlib. İran tərəfi "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin əsasını təşkil edən Rəşt-Astara dəmir yolu xəttinin də istifadəyə verilməsindən sonra İranla Azərbaycan arasındakı ticarət dövriyyəsinin həcminin 2 milyard dollara çatacağını proqnozlaşdırır. Hazırda iki ölkə arasında ticarət mübadiləsinin miqdarı gömrüklər vasitəsilə 500 milyon, neft ixracatı üzrə 350 milyon, turizm sektorunda isə 400 milyon dollara çatıb. Amma ABŞ-ın kəskinləşən sanksiyaları vəziyyəti dəyişir. Düzdür, real vəziyyətin təhlili göstərir ki, Azərbaycan bu prosesdən itirən tərəf olmayacaq. Əksinə, İranda bahalaşma davam edəcəyi təqdirdə artıq Azərbaycandan bu ölkəyə ixracın artması proqnozlaşdırılır. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov öncə qeyd edir ki, ABŞ sanksiyalarının İran iqtisadiyyatına həqiqətən də mənfi təsiri müşahidə olunmaqdadır və növbəti dövrlərdə də bu təsirlərin artacağı gözlənir: "Güman olunur ki, məhz sanksiyalar fonunda İran iqtisadi və sosial baxımdan zəifləyəcək. Bir tərəfdən qiymətlərin artmasının sosial təsirləri var. Digər tərəfdən İrana daxil olan valyutanın həcmində azalmalar var. Bu da rialın məzənnəsinin aşağı düşməsinə və istehlak qiymətlərində artıma gətirib çıxarıb. Son sanksiyalar daha sərtdir və bu fonda İran iqtisadiyyatının zəifləməsini müşahidə edirik".
İranda iqtisadi vəziyyətin Azərbaycana təsirinə gəlincə, ekspert bildirib ki, İran Azərbaycan üçün vacib qonşulardan biridir və ölkəmiz İranda iqtisadi vəziyyətin pisləşməsində maraqlı deyil: "Son dövrlər Azərbaycanla İran arasında ticarət dövriyyəsi artır. Bu baxımdan İrandakı iqtisadi vəziyyət ticarət münasibətlərimizə birbaşa təsir göstərəcək. 2018-ci ildə İranla Azərbaycan arasında ticarət dövriyyəsi 446 milyon dollar olub. Bu, 2017-ci illə müqayisədə 1,7 dəfə, 2016-cı illə müqayisədə 2 dəfə, 2015-ci illə müqayisədə isə 3,6 dəfə çoxdur. 2015-ci ildən başlayan bu tendensiya kifayət qədər müsbətdir".
Onun fikrincə, güman olunur ki, İranda iqtisadi çətinliklər iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinə təsir göstərəcək: "Sanksiyalar davam edərsə, növbəti dövrlərdə Azərbaycanla İran arasında ticarət dövriyyəsində azalmaların olacağı gözlənir. Digər tərəfdən, Azərbaycan İrandan ərzaq və eləcə də kənd təsərrüfatı məhsulları idxal edir. Dollar ifadəsində İrandan idxal edilən məhsulların həcmində kəskin artımlar var. İranda qiymətlərin artması bu ölkədən idxal edilən məhsulların qiymətinə də təsir göstərəcək. ABŞ-ın İranın dəmir, polad, mis, alüminium sektorlarına sanksiya tətbiq etməsinin Azərbaycana ciddi təsirinin olacağı gözlənilmir. Çünki Azərbaycana metallurgiya məhsullarını idxal etmək üçün Rusiya və Ukrayna kimi ölkələr var və Azərbaycan həmin ölkələrlə birbaşa əməkdaşlıq edir. Son dövrlər ölkəmizdə yerli istehsalın həcmi də artıb. O baxımdan İranda metallurgiyaya tətbiq edilən sanksiyalar bu sahədə Azərbaycan-İran əlaqələrinə təsir göstərməyəcək".
Xatırladaq ki, Rusiyaya da sanksiyalar tətbiq edilərkən bunun Azərbaycana hansı təsirlər göstərəcəyi xüsusi maraq dairəsində yer alırdı. Amma ötən illərin təcrübəsi göstərdi ki, bu hansısa ciddi problemlər yaratmayıb. Əksinə, ticarət dövriyyəsinin həcmi daha da artıb, Azərbaycandan Rusiyaya ixracın həcmi kəskin şəkildə çoxalıb. Xüsusən də qeyri-neft sektoru üzrə məhsullar indi Rusiyaya daha çox göndərilir. Elə İranla da analoji vəziyyətin yaranması gözlənir. Sadəcə, burada problem odur ki, ABŞ İrana qarşı savaşa rəvac versə, həmin ölkədən Azərbaycana xeyli sayda qaçqın axınının olması gözlənir. Hadisələrin gedişi isə ABŞ-İran savaşının qaçılmaz olduğunu üzə çıxarır. Rusiya Raket və Artilleriya Elmləri Akademiyasının vitse-prezidenti, hərb elmləri doktoru Konstantin Sivkov bildirir ki, savaş qaçılmaz olacaq və İran məsələsinin həlli üçün ABŞ əbəs yerə bölgəyə böyük sayda hərbi qüvvə cəmləşdirmir. O bu məsələdə üç ssenarini ağlabatan sayır: “Birinci variant İranın nüvə kompleksi obyektlərini məhv etmək qəsdilə miqyasca məhdud aviasiya-raket zərbəsi endirməkdir”. Sivkovun sözlərinə görə, ikinci variant Yuqoslaviya ssenarisi üzrə İran iqtisadiyyatını alt-üst etmək məqsədilə əhatəli hava kampaniyası keçirmək ola bilər. Amma bu halda 120 minlik qruplaşmanı artırmaq lazım gələcək: “Əsas resurslar aviasiya qruplaşmasına qulluğa və qorumağa göndərilməlidir”. Sivkov İrana qarşı sürəkli savaşın başlanması və ərazisinin işğalını da istisna etmir: “Üçüncü variant quru qoşunlarını İran torpaqlarına yeritməklə tammiqyaslı savaş aparmaqdır, İraq savaşında olduğu kimi”. Onun sözlərinə görə, belə əməliyyat üçün 120 min hərbçi bəs deyil və qruplaşmanı, ən azı, səkkiz dəfə artırmaq lazım gələcək. 20 minlik qruplaşma nöqtə əməliyyatları üçün çoxdur, işğaldan ötrü ciddi hərbi kampaniya üçün isə heç nədir. İran böyük, güclü ölkədir, hətta İraq da deyil. Hər şey hələlik psixoloji savaş çərçivəsində baş verir. Hərbi əməliyyatın olub-olmayacağı isə İran hökumətinin öz şanslarını nə qədər adekvat dəyərləndirdiyindən, nə qədər hərbi həllə təşəbbüs edib-etmədiyindən asılı olacaq”.
Nahid SALAYEV
