Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin mövcudluğunun bütün Cənubi Qafqaz, eləcə də MDB və şərqi Avropa məkanı üçün ciddi təhdid mənbəyi olması barədə Azərbaycan beynəlxalq ictimaiyyəti dəfələrlə xəbərdarlıq edib. Artıq dünya ictimaiyyəti, xüsusən də Qafqazda geosiyasi, geoiqtisadi maraqlarını reallaşdırmaq istəyən ölkələr də qəbul edir ki, həqiqətən Dağlıq Qarabağ konflikti böyük təhlükə mənbəyidir.
Eyni zamanda, məhz bu münaqişə regionda daha böyük və genişmiqyasıl transmilli layihələrin həyata keçməsində də ciddi təhdidlər yaradır. Bu məsələ Azərbaycan xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov tərəfindən Brüsseldə yenidən diqqət mərkəzinə çatdırılıb.
Nazir diqqətə çatdırıb ki, Dağlıq Qarabağ konfliktinin həll edilməməsi regional potensialın tam açılmasına ciddi maneə olaraq qalır: “Bəzi regional perspektivlər, o cümlədən qarşılıqlı fəaliyyət, ticarət layihələri və digər təşəbbüslər həll edilməmiş konfliktlərin əsiri olaraq qalır. Ermənistan tərəfindən Azərbaycan ərazilərinin işğalının davam etməsi daha böyük səviyyəli regional əməkdaşlığın əldə edilməsi üçün maneə yaradır. Biz gərək regionun potensialını tam açaq”. Beləliklə, Azərbaycan münaqişənin həlli ilə regionda daha böyük əməkdaşlığın qurulmasında maraqlı tərəf qismində çıxış etdiyini açıq şəkildə bəyan edir. Sadəcə, Ermənistanın mövqeyi üzündən məsələnin həlli uzanır və bu, regionda maraqlı tərəflərin niyyətlərinin uğurla reallaşmasına da ciddi əngəl yaradır. Halbuki, regionda ABŞ və Avropanın, eləcə də Rusiyanın, hətta artıq Çinin çox ciddi maraqları mövcuddur. Sadəcə, bu maraqların reallaşmasında ən böyük ənggələrdən biri məhz Qarabağ münaqişəsidir. Elə bu səbəbdən Qərb ölkələri, hətta Rusiya kofnliktin mümkün qədər tez həllində maraqlı olduqlarını artıq açıq şəkildə vurğulayır. Bunu Rusiya prezidentinin beynəlxalq mədəni əməkdaşlıq üzrə xüsusi nümayəndəsi, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin xüsusi tapşırıqlar üzrə səfiri Mixail Şvıdkoy da təsdiq edir: “Rusiya istəyir ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında olan bu münaqişə bu və ya digər formada həll olunsun. Vacibdir ki, hər iki ölkənin ziyalıları xalqları sülhə çağırsınlar. Çünki sadə insanın deyə bilmədiyini, cəmiyyətin fikrini məhz ziyalılar formalaşdırır. Çox zaman elə ziyalılar tərəfindən də müharibə çağırışları olur. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi də hansısa mənada özünə Ermənistan ziyalıları tərəfindən mövqe qazanmışdı. Ona görə də çox vacibdir ki, ziyalılar öz sözlərini desinlər, izah etsinlər ki, hadisələr bundan sonra necə inkişaf edə bilər. Cənubi Qafqazda, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh Rusiya üçün ən yüksək qazancdır. Bu gün Azərbaycan rəhbərliyi bu vəziyyətdən çıxmaq, münaqişəni həll etmək üçün çox şey edir. Bilirsiniz, bütün müharibələr əvvəl-axır sülhlə nəticələnir. Biz bir-birimizin gözlərinin içinə baxmağı öyrənməliyik. Çünki bir yerdə yaşamağa məcburuq. Rusiyanın bu məsələdə mövqeyi sadədir. Bu binada mənim, Rusiya XİN rəhbəri Sergey Lavrovun ümumi mövqeyi var. Biz hər hansı bir köməyi göstərməyə hazırıq. Lakin bunun üçün real formatı anlamaq, başa düşmək lazımdır. Ümid edirəm ki, iyun ayının əvvəlində Ermənistandan olan həmkarlarımla danışıqlar aparacağam. Ancaq bundan sonra Azərbaycandan olan həmkarlarım üçün nəsə formalaşdıra bilərəm. Bu məsələdə Azərbaycan tərəfinin mövqeyinin birmənalı olduğunu bilərəm. Azərbaycan rəhbərliyi, prezident İlham Əliyev bu problemin real nizamlanmasına niyyətlidir”. Onun sözlərinə görə, münaqişənin həlli regionda əməkdaşlığa yeni nəfəs gətirəcək, qarşılıqlı əlaqələrin inkişafına mühüm təkan verəcək. Sadəcə, bunun reallaşması üçün Ermənistanın müvafiq addımlar artması vacibdir. Çünki Mixail Şvıdkoyun özünün də dediyi kimi Azərbaycan rəhbərliyi məsələnin həllində maraqlıdır və bunun mümkün qədər tez həyata keçməsini istəyir.
İndilikdə Bakının başlıca məqsədlərindən biri də budur ki, regionda maraqlı dövlətlər, o cümlədən də Rusiya məsələnin çözümü üçün Ermənistana real təzyiq göstərsin. Hazırda, sadəcə, münaqişənin həlliən çağrışlar olur, Bakı isə bu çağrışların real ıddımlarla müşayiət olunmasını istəyir. Rusiyalı politoloq Aleksey Fenenko tezliklə belə təzyiqlərin olmasını istisna etmir. O, ilk növbədə Kremlin özünün İrəvana müəyyən təzyiq rıçaqlarını işə salmasını mümkün sayır. Ekspert bunu regionda Rusiyanın maraqları, eləcə də İrəvanı cəzalandırmaq tədbirləri fonunda izah edir: “Faktdır ki, Ermənistanda hakimiyyətə Nikol Paşinyanın gəlişindən sonra Rusiya - Ermənistan münasibətlərində müəyyən soyuma hiss olunur. Rusiyanın siyasi “isteblişment”i Ermənistanın yeni siyasi elitasına etibar etmir. Dmitri Medvedyev və Nikol Paşinyan arasında keçirilən son görüş bunun bariz nümunəsidir. Rusiyada Ermənistandakı yeni hakimiyyətə ehtiyatla yanaşırlar. Ötən il ərzində Moskva rəsmi İrəvandan bir dostyana jest belə görməyib. Paşinyan vaxtaşırı Rusiya ilə tərəfdaşlıq və dostluqdan dəm vurur. Bununla belə, Ermənistan NATO ilə tərəfdaşlıq üzrə bütün proqramları qoruyub saxlayır və onların genişləndirilməsi ilə bağlı danışıqlar aparır. Ermənistanın və Avropa İttifaqı arasında 2017-ci ilin dekabr ayında imzalanmış assosiasiya haqda müqavilə hələ də qüvvədədir və bu sənəd, öz növbəsində, Avrasiya İqtisadi Birliyi çərçivəsində qəbul olunmuş vahid gömrük tarifləri üzrə siyasətlə ziddiyyət təşkil edir. Ermənistan ötən ilin sentyabr ayından etibarən faktiki olaraq KTMT-nin işinə əngəl yaradır. Artıq Belarus və Qazaxıstan tərəfləri də bununla bağlı narazılıq ifadə edib.
Baş nazir Paşinyan vaxtaşırı əksəriyyəti NATO üzvü olan Avropa İttifaqı ölkələrinə baş çəkərək, onların Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması prosesində iştirakının genişləndirilməsi ilə bağlı və ya sadəcə, Ermənistanla hərbi tərəfdaşlıq üzrə danışıqlar aparır. Moskva isə bundan narahatdır, onlar Paşinyanın Ermənistanın siyasi kursunu tamamilə Qərb istiqamətində yönləndirəcəyindən, sonuncunun isə İrəvanın anti-Rusiya strategiyasına xeyir-dua verəcəyindən ehtiyat edir”. Ekspert bütün bunların Rusiyada ciddi narahatlıq yaratdığını qeyd edir: “Digər tərəfdən, Rusiya artıq Qarabağ münaqişəsinin həllində müəyyən irəliləyiş istəyir. Ən azı o baxımdan ki, regionda əsas aparcı dövlət olduğuun göstərsin. Eyni zamanda, Rusiya regional bağlı yeni geoiqtisadi yanaşmasında da münaqişənin həllini istəyir. Sadəcə, Ermənistan buna maksimal dərəcədə maneə yaratmağa can atır”. Onun sözlərinə görə, Moskva İrəvanı Qarabağ kartı ilə cəzalandırmaqda artıq maraqlı tərəfə çevrilib: “Çünki Moskva indiki şəraitdə İrəvanın Avrasiya İqtisadi Birliyinin sıralarını tərk edəcəyindən ehtiyat edir. Belə bir gedişat yeni yaranmış təşkilata ağır zərbə olar. Kreml eyni zaman Ermənistanın hərəkətlərinin KTMT-nin təməllərini sarsıda biləcəyindən ehtiyat edir. Ölkə, bundan əvvəl də dediyim kimi, KTMT-nin işini əngəlləyir. Məhz bu durumda Qarabağ cəbhəsində Ermənistanı sarsıdacaq dəyişikliklərin olması Paşinyan iqtidarının sonunu gətirə bilər. Rusiya artıq bu məsələdə maraqlı tərəf kimi görünür”.
Ekspert Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasında İrəvanın indiki mövqeyinin də Moskva tərəfindən xoş qarşılanmadığını qeyd edir: “Baş nazir Paşinyan daima Qarabağ münaqişəsinin nizamlanma yollarından söz açır. Hansısa yolları axtarmaq nəyə lazımdır axı? 2016-cı ilin iyun ayında Peterburqda Rusiyanın vastiəçiliyi ilə münaqişənin sülh yolu ilə nizamlanması üzrə ilkin addımlardan ibarət plan razılaşdırılıb. Söhbət, xüsusilə Qarabağ ətrafı yeddi (2+5 formulası ilə) Azərbaycan rayonunun hərbsizləşdirilməsindən gedir. Altında Ermənistanın imzası olan bu plan niyə də gerçəkləşdirilməsin? Paşinyan özünü elə aparır, sanki belə bir plan heç olmayıb. Onda İrəvan imzanı geri götürüb, razılaşmadan imtina etməlidir. Yox, Paşinyan onunla razılaşırsa, onun Qarabağ problemi üzrə yeni sənəd ərsəyə gətirmək üçün nədən ABŞ və Fransa ilə danışıqlar apardığı aydın deyil. Beləcə, zərbə altında Rusiya diplomatiyası qalır: çünki Ermənistan Rusiyanın KTMT üzrə müttəfiqi ola-ola Moskvanın vasitəçiliyi ilə münaqişənin nizamlanmas üzrə hazırlanmış plana məhəl qoymur".
Hazırda əksər ekspertlər hesab edir ki, prosesdə hər hansı irəliləyiş olmasa, münaqişə daha da kəskinləşəcək. məslənin bu tərəfinə nəzər salan Aleksey Fenenko qeyd edir: "Hələ ki, Dağlıq Qarabağda hərbi münaqişə perspektivi o qədər də böyük deyil. Ancaq perspektiv olaraq belə bir variantı istisna etmək olmaz. Paşinyan danışıqlar prosesinə qondarma “Dağlı Qarabağ hökuməti”dən nümayəndə heyətinin qoşulmasına israr edir, bu isə Azərbaycan üçün yolverilməzdir. Bu danışıqlar prosesinin iflasına səbəb olsa, təmas xəttində yeni toqquşmaların meydana gəlməsinə yol aça bilər. Ermənistanda çoxları KTMT-nin 2016-cı ilin oktyabr ayında İrəvanda keçən sammitində qəbul olunmuş qərarından narazıdır. Belə ki, həmin sənədə göə, KTMT-in təhlükəsizlik qarantları yalnız Ermənistan Respublikasına şamil olunur, Dağlıq Qarabağa yox (Yeri gəlmişkən, bu məqam 2018-ci ilin may ayınd Ermənistanda “rəngli inqilaba” təkan vermiş nüanslardan olub). Paşinyan hökuməti NATO ilə hərbi əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi hesabına situasiyanın balanslaşdırılması, hətta ABŞ-ın simvolik hərbi iştirakı variantını nəzərdən keçririr. Ancaq bu, Türkiyə və İran üçün yolverilməzdir, Rusiya üçün də təhlükəlidir, KTMT-nin qorunub-saxlanılması perspektivi baxımından. Onra görə Rusiyada çoxları Paşinyana dərs verməyin vaxtının çatdığını düşünür".
Ümumiyyətlə, hesab edilir ki, yaxın tezlikdə Moskva, eləcə də Qərb ölkələri İrəvanın Qarabağ məsələsinəd müəyyən gedişlər etməsi üçün Ermənistana təzyiqlərini artıracaq. Bu, həm də Azərbaycan diplomatiyasının uğurlu gedişlərinin nəticəsi kimi qəbul olunur. Çünki Bakı Qafqazı beynəlxalq miqyasda əməkdaşlığın əsas ünvanlarından biri qismində görmək istəyir. Bunun əsas şərtlərindən biri isə Qarabağ münaqişəsinin həllidir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
