Sözü və əməli bir-birilə ciddi ziddiyyət təşkil edən Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanın son addımları Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin güc müstəvisində həlli ehtimalını artırır. Belə görünür ki, İrəvanın atdığı addımlar fonunda Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin Vaşinqtonda gözlənilən görüşü də hansısa nəticə verməyəcək. Eləcə də, bu gedişlə Azərbaycan və Ermənistan rəhbərlərinin Brüsseldə nəzərdə tutulan görüşünün də arxa plana keçməsi istisnalıq təşkil etmir. Bütün bunlara əsas səbəb İrəvanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla həll edilməsi niyyətindən uzaq olmasıdır.
Ekspertlər hesab edir ki, ölkə liderlərinin, eləcə də xarici işlər nazirlərinin görüşünə hazırlıq getdiyi bir vaxtda Paşinyanın təxribatçı addımlara getməsi bir daha onunla mümkün konstruktiv razılaşmaların əldə edilə biləcəyini ciddi sual altına alır. Söhbət Paşinyanın siyasətinin Ermənistanda əvvəl mövcud olan hakimiyyətlərdən nəyəsə görə fərqlənməməsindən gedir. Elə onun növbəti Qarabağ səfəri və Şuşa şəhərinin işğalı şərəfinə düzənlənən mərasimdəki iştirakı da bunu təsdiq edir. Xatırladaq ki, Şuşanın işğalının 27-ci ilini qeyd etmək üçün, bu işğalda rol oynamış və əli dinc azərbaycanlıların qanına batmış sabiq prezident Sarkisyan da daxil olmaqla, bir çox erməni rəsmisi Şuşaya gəlib. Onların arasında olan Paşinyanın əvvəlcə işğal şərəfinə şərab içməsi, daha sonra isə Azərbaycan şəhərində Azərbaycan xalq mahnısına oynayan ermənilərə qoşulub “Yallı“ getməsini bütün erməni mediası və sosial şəbəkə istifadəçiləri yayıb. Qeyd edək ki, Paşinyanın bu addımı Azərbaycan tərəfində kəskin reaksiya doğurub. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirlyinin mətbuat katibi Leyla Abdullayeva hadisələrin bundan sonrakı mümkün inkişafı ilə bağlı bütün məsuliyyətin Ermənistan rəhbərliyinin üzərinə düşdüyünü bildirib: “Bütün beynəlxalq ictimaiyyət və beynəlxalq təşkilatlar Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri çərçivəsində ərazi bütövlüyünü tanıyır. Ermənistan rəhbərliyi nə qədər tez bu reallığı dərk edərsə və ilk növbədə öz əhalisini aldatmağa son qoyarsa, bir o qədər də tez bölgədə sülh, sabitlik və dayanıqlı inkişaf təmin olunar”.
Amma görünən budur ki, İrəvan rəsmiləri mövcud reallığı hələ də dərk etmək niyyətində deyillər və bu hal da savaşı tətikləyən faktor qismində çıxış edir. Elə hərbi ekspert Şair Ramaldanov da məsələyə məhz bu prizmadan yanaşır: “Paşinyanın Şuşada şərab içib Azərbaycan mahnısına rəqs etməsi onu göstərir ki, Azərbaycan artıq bu məsələni güc yolu ilə həll etməlidir“. O bildirib ki, Ermənistana hansı hakimiyyət gəlir-gəlsin, Dağlıq Qarabağla bağlı vəziyyət dəyişməyəcək və onlar işğalçı siyasətlərini davam etdirəcəklər: “Azərbaycan öz torpaqlarını güc yolu ilə almayana qədər onların işğalçı siyasətləri bitməyəcək. Bir dövlətin başçısı oğlunu separatçı rejimin tərkibində xidmət etməyə göndərirsə, ondan hər şey gözləmək olar. Paşinyanın apardığı ucuz siyasət onu göstərir ki, Ermənistan müstəqil deyil, onu idarə edən qüvvələr var. Bu qüvvələr imkan verməyəcək ki, Ermənistan hökuməti müstəqil addımlar atsın. Onlar hər zaman kənar qüvvələrin çaldığı havaya oynayacaq. Paşinyanın Şuşaya getməsi, işğal altında olan torpaqlarda bayram etməsi göstərir ki, Azərbaycanın bu məsələdə bir yolu var, o da müharibə yoludur. Mən hesab edirəm, artıq müəyyən bir fürsət olan kimi Azərbaycan öz qərarına sadiq qalaraq, torpaqlarımızı güc yolu ilə geri alacaq. Bu, Paşinyana və qondarma “dqr” rəhbərlərinə vurulan ən sərt zərbə olacaq”.
Eyni mövqeyi millət vəkili Aydın Mirzəzadə də bölüşür: “Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Azərbaycan Dağlıq Qarabağ bölgəsinə, Şuşaya qanunsuz səfəri onun xarici siyasətində heç nəyin dəyişmədiyini göstərir. Gözləmək olardı ki, keçmiş prezident Sarkisyanın siyasətinə etiraz edən xalqın dəstəyilə hakimiyyətə gələn bu az tanınan siyasətçi Ermənistanın xarici siyasətində müəyyən dəyişikliklər edəcək. Amma zaman keçdikcə məlum olur ki, bu dəyişikliklər yoxdur və məhz bunun nəticəsidir ki, Ermənistanın özündə Paşinyanın reytinqi günü-gündən azalmaqdadır”. Millət vəkili bildirib ki, Ermənistanın mövcud problemlərinin kökündə ilk növbədə onun Azərbaycana qarşı işğalçılıq siyasətinin dayanması hələ də yeni hakimiyyətin düşüncəsinə hakim ola bilmir: “Paşinyanın yenə də işğalçılıq siyasətini davam etdirməsi, Azərbaycana qarşı təxribatçılıq hərəkətləri törətməsi Sarkisyanın fəaliyyətindən heç nə ilə fərqlənmir. Amma bir məsələ var: eyni siyasət eyni nəticə ilə sonuclanır, bitir və bu baxımdan tamamilə gözləniləndir ki, müəyyən dövrdən sonra cəbhə xəttində, Ermənistanın təxribatlarına cavab olaraq, yenidən Aprel hadisələri sayağı hadisələr baş versin. Tamamilə gözləniləndir ki, Ermənistanın özündə Paşinyan siyasətinə qarşı daha güclü etiraz dalğası başlasın. Tamamilə gözləniləndir ki, Ermənistan Sarkisyan-Paşinyan siyasəti nəticəsində tamam pis, dözülməz vəziyyətə düşsün. Eyni zamanda, Paşinyan hesab edirsə ki, onun ritorikası Azərbaycanı yanlış yola döndərəcək, yaxud da Azərbaycan onun provakasiyalı hərəkətlərinə göz yumacaq, çox yanılır. Azərbaycan öz mənafeyini, öz qürurunu qorumaq qüdrətindədir və bu cür hərəkətlər Azərbaycan tərəfindən çox sərt reaksiya ilə üzləşəcək”.
Beləliklə, proseslərin gedişi Qarabağ münaqişəsinin dinc həll imkanlarının getdikcə tükənməkdə olduğunu göstərir. Əslində, bunu Ermənistanda da yaxşı başa düşürlər. Qarabağın işğalında yaxından iştirak etmiş erməni general Arkadi Ter-Tadevosyan bu xüsusda bildirir: “Biz müharibənin davamına hazır olmalıyıq. Qarabağda sülh planlarına inanmıram. Bizim yeganə yolumuz ordunu gücləndirməkdir. Bu sahədə ciddi problemlər var. Amma yenə biz ordunu hazırlamalı və gələcək müharibəyə hazırlamalıyıq. Bu olmasa, yeni savaşda Azərbaycan istədiyi nəticəyə sürətlə yaxınlaşa bilər”. Ermənistanın “Past” nəşri də yazır ki, Qarabağ məsələsinin sülh yolu ilə həllinə inam yoxdur və bu səbəbdən Azərbaycan aktiv savaşa hazırlıq görür: “Bu savaş əvvəlkindən xeyli fərqlənəcək. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan ordusunu gücləndirmək üçün milyardlar xərcləyib. Ermənistanda isə bu sahə üzrə hələ də müsbət fikirlər səsləndirmək mümkün deyil. Eyni zamanda, əvvəllər biz Rusiyanın müdafiəsinə arxayın ola bilərdiksə, indi bundan da məhrumuq. Əksinə, Rusiyanın Ermənistanla bağlı başqa planları var. Hətta məlumdur ki, ekspertlərə Ermənistanda ilin sonunadək ehtimal edilən daxili siyasi proseslərə proqnoz verilməsinə dair göstəriş verilib. Bu tapşırıq Rusiya baş naziri Dmitri Medvedyevin İrəvan səfərindən sonra baş verib. Rusiya analitik mərkəzlərinə, xüsusilə güc strukturları ilə bərabər işləyən mərkəzlərə Ermənistanda ilin sonunadək ehtimal edilən daxili siyasi proseslərə, ssenarilərə və bunun əsasında ehtimal edilən siyasi inkişaf proseslərinə və yenidən düzülüş formalarını əks etdirən proqnozların verilməsinə dair göstəriş verilib. Bu yenidən düzülüşün, İran və Qarabağ faktorunu da nəzərə almaqla, bölgəyə ehtimal edilən təsirinin araşdırılmasına dair də göstəriş verilib. Diqqət çəkən məqam odur ki, bu tapşırıq Dmitri Medvedyevin İrəvan səfərindən sonra baş verib. Ekspertlər Rusiya baş nazirinin İrəvanda nə hiss etdiyini, yaxud rusların güc strukturları ilə yanaşı fəaliyyət göstərən analitik mərkəzlərə göstəriş verilməsinə səbəb olan hansı məlumata malik olduqlarını dərk etməyə çalışırlar. Məlumatlar var ki, Rusiya Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyi istəyir və bu məqsədlə çoxsaylı faktorlardan istifadə olunacaq. Məsələn, məlumdur ki, Serj Sarksiyan hakimiyyətinin devrilməsində 2016-cı ilin aprel döyüşləri mühüm rol oynadı. İndi Qarabağda buna bənzər savaşın təşkili Paşinyan üçün də ciddi problem və daxildə böyük narazılıq yaradacaq. Yeni aprel savaşı və bənzər nəticələrin olmasına Ermənistan çətin davam gətirsin. Elə Azərbaycanın da bu dəfə dayanması inandırıcı deyil”.
Hesab olunur ki, Ermənistanın Qarabağ məsələsində məlum mövqeyi və Rusiyanın belə vəziyyətdə onun arxasından çəkilməsi yeni Qarabağ savaşının uzaqda olmadığının göstəricisidir. Elə rusiyalı analitik Stanislav Tarasov da bildirir ki, Rusiyanın Ermənistana münasibəti Qarabağ məsələsində çox şeyi həll edir: “Belə bir vaxtda Avrasiya hökumətlərarası şurasının iclası zamanı baş verən hadisə, yəni Rusiya baş naziri Dmitri Medvedyevin Ermənistan baş nazirinin ifadə etdiyi “pereydyom...” (keçirik...) kəlməsini ifadə etməsinə gizlətmədən istehza ilə lağ etməsi müxtəlif şərhlərin səsləndirilməsinə səbəb olub. Bəzilərinin düşüncəsinə görə bu, uğursuz zarafat olub, lakin digərlərinin fikrincə, bu hərəkətlə rus-erməni münasibətlərinin hazırkı vəziyyəti nümayiş etdirilib. İkili standartların hökm sürdüyü vaxtlarda Rusiya tərəfindən Ermənistanın tənqid edildiyi faktdır. Hazırda amerikalıların Paşinyana necə hörmətsizlik etdiyinin şahidiyik... Moskva isə Paşinyana adekvat yanaşır. ABŞ-ın postsovet məkanında özünü necə apardığını bilirik, bizim təcrübəmiz var. Bu, Paşinyanın onların ümidlərini doğrultmadığından xəbər verir. Rusiya da Paşinyandan gözlədiklərini ala bilmir. Bax, bu vəziyyətdə Moskva, iqtisadi rıçaqlarla yanaşı, Qarabağ kartından da istifadəni artıq mümkün sayır. Çünki Qarabağ məsələsinin Ermənistanda hansı nəticələrə gətirib çıxardığıın yaxşı bilir. Deyək ki, Azərbaycanın zəbt olunmuş ərazilərdən daha bir hissəsini öz nəzarətinə qaytarmasına Moskvanın razılıq verməsinin erməni cəmiyyətində Paşinyana qarşı çox ciddi etiraz yaradacağını Kremldə də yaxşı bilirlər”.
Məhz bütün bunlar fonunda digər ekspertlər də Qarabağ münaqişəsinin yenidən alovlana biləcəyini proqnozlaşdırır. Bunun qarşısının alınmasının yeganə yolu Ermənistanın zəbt olunmuş əraziləri dinc yolla azad etməsidir. Əks təqdirdə məsələni ordumuzun həll etməsi qaçılmaz sayılır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
