Son günlərdə Gürcüstan və Azərbaycan sərhədləri ilə bağlı məsələ yenidən aktuallaşmaqdadır. Xatırladaq ki, hələ aprelin əvvələrində rəsmi Tiflis Gürcüstan və Azərbaycan arasında dövlət sərhədinin 34 faizinin mübahisə predmeti olduğunu bəyan etmişdi. Bildirilirdi ki, delimitasiya üzrə dövlət komissiyaları səviyyəsində 66% sərhəd razılaşdırılıb və qalan seqmentlərin razılaşdırılması məqsədilə danışıqlar davam edir.
Gürcüstan prezidenti Salome Zurabişvili isə bir həftə əvvəl Azərbaycanla həmsərhəd zonaya səfəri zamanı yenidən bu mövzuya toxunub. Gürcü sərhədçiləri ilə görüşündə o, Gürcüstan-Azərbaycan sərhədinin demarkasiyası prosesinin sürətləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıb. Bildirib ki, Gürcüstan-Azərbaycan sərhədinin müəyyən edilməsi üzrə məsələni təcili həll etmək lazımdır. Prezidentin sözlərinə görə, bu məsələni təxirə salmaq olmaz. Amma belə görünür ki, gürcü tərəfindən qaynaqlanan müəyyən problemlər üzündən məsələnin yaxın tezlikdə həlli mümkün olmayacaq. Xüsusən də Keşikçidağ məbədi ilə bağlı vəziyyət ciddi ziddiyyətlərin olduğunu üzə çıxarır. Məbədin mənşəyinə dair Azərbaycan və gürcü mənbələri arasında tarixi konsensus mövcud deyil. Azərbaycan mənbələrinə görə, Keşikçidağ məbədi qədim alban mənşəli olub, Qafqaz Albaniyasının mədəni irsinə aiddir. Əksər gürcü mənbələri isə məbədin gürcü mənşəli olub, tarixən Gürcü Pravoslav Kilsəsinə tabe olduğunu iddia edir.
Azərbaycan tarixçilərinə görə, məbəd gürcülər tərəfindən yalnız Dördüncü Qurucu David hakimiyyəti dövründə ziyarət edilməyə başlayıb. Gürcülərin “David Qareci” adlandırdığı tikili uzun illər alban kilsəsinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərib. Yalnız gürcü tarixinin ən parlaq dövrü olan “Qurucu David” və daha sonra Tamaranın hakimiyyəti dönəmində monastır gürcü kilsəsinin təsiri altına düşüb. İndinin özündə də gürcü tərəfi bu məbədə iddiasını davam etdirir. Elə bu günlərdə Tiflisdə məbəd kompleksin inkişaf strategiyasına həsr olunmuş beynəlxalq konfrans keçirilib. Tədbiri Gürcüstanın Mədəni İrsin Qorunması üzrə Milli Agentliyi, “Europa Nostra” mədəni irsin qorunması təşkilatının Gürcüstan nümayəndəliyi və Şota Rustaveli adına Milli Elm Fondu təşkil edib. Konfransda məbəd kompleksində açıq səma altında muzeyin yaradılması konsepsiyası, abidənin bərpası və inkişafı ilə bağlı tövsiyələr müzakirə olunub. Amma maraqlıdır ki, burada Azərbaycanın mövqeyi nəzərə alınmayıb. Bunun ardınca isə Azərbaycan tərəfinin Keşikçidağ kompleksinə girişi bağladığı barədə Gürcüstan mətbuatında məlumatlar yayılıb. Gürcüstanın xarici işlər naziri David Zalkaliani verdiyi açıqlamasında azərbaycanlı həmkarı ilə danışıqlardan sonra məhdudiyyətin aradan qaldırıldığını bildirib.
Xatırladaq ki, məsələyə Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi də münasibət bildirib. Nazirliyin mətbuat katibi Leyla Abdullayeva qeyd edib: "Xatırlatmaq istərdim ki, Keşikçidağ monastır kompleksi Azərbaycan-Gürcüstan dövlət sərhədinin keçdiyi təpələr sırası boyunca, təxminən 25 kilometr məsafədə səpələnmiş bir çox tarixi, memarlıq və dini obyektlərdən ibarətdir və həmin kompleks təpələr sırası ilə iki hissəyə bölünür. Azərbaycanla Gürcüstan arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası, beynəlxalq təcrübədə tətbiq edilən qaydalara uyğun olaraq, qarşılıqlı əlaqələndirmə proseduraları əsasında mövcud ikitərəfli formatlar çərçivəsində həll olunur. Azərbaycan həmişə Azərbaycan-Gürcüstan sərhədinin tezliklə delimitasiya olunmasının tərəfdarı olub. Azərbaycan bu prosesi ən qısa müddət ərzində başa çatdırmağa hazırdır". Baş verənlərlə bağlı "regnum.ru" portalı yazır ki, indi Cənubi Qafqazın tarixi yaddaşı, həm də nisbətən yaxın keçmişin hadisələri gün işığına çıxır: "Mübahisə predmeti olan məbəd Gürcüstan - Azərbaycan sərhədində yerləşir. Kompleksin bir bölümü Azərbaycan ərazisindədir. Gürcü tarixçiləri hesab edirlər ki, monastır VI yüzillikdə müqəddəs David Qareci tərəfindən bina edilib. Onu Gürcüstanın milli müqəddəs yeri adlandırırlar. Orada fəaliyyətdə olan ibadət evlərində VII-XIV yüzilliklərin nadir divar naxışları saxlanır. Gürcü çariçası Tamara və Qurucu David çarın yeganə təsvirləri bu sıradadır. Hətta monastır kompleksi Gürcüstan pravoslav kilsəsinin fəaliyyətdə olan lavrasıdır (böyük monastır). Amma Azərbaycan tərəfinin versiyasına görə, monastır kompleksi Albaniya qaynaqlıdır (Qafqaz Aalabaniyası e.ə. I yüzillikdə Şərqi-cənubi Qafqazda meydana çıxan qədim dövlət idi, çağdaş Azərbaycan, Gürcüstan, Dağıstan ərazilərinin bir hissəsini tutub).
Özünü Qafqaz Albaniyasının tarixi varisi elan edən Bakı monastırı özününkü sayır. Düzdür, Bakı və Tiflis arasında yaranmış strateji tərəfdaşlıq nəzərə alınsa, bu haqda diskussiyalar kəskin xarakter almır. Mübahisərə son qoymaq üçün bir vaxtlar ərazi mübadiləsi haqda söhbətlər gedib. Amma Azərbaycan tərəfi hamısını bağlayıb. Səbəb budur ki, Azərbaycan ərazisində yerləşən ən qədim xristian məbəd və monastırları, yuxarıda dediyimiz kimi, Albaniya qaynaqlıdır və bu, o cümlədən Dağlıq Qarabağa aiddir. Tiflisə güzəştə getmək Azərbaycan alimlərinin çoxillik bəhrəsini tam qaralamaq deməkdir. Bakıda hesab edildiyi kimi, gürcülərə güzəşt Qarecinin Albaniya mədəniyyətinə aid olmadığını deməkdə ermənilərə arqument verər, onda onlar deyər ki, Qarabağ ərazisində yerləşən abidələr də Albaniyanınkı deyil. Azərbaycanlılar bu məsələdə məhz buna görə də, çətin ki, gürcülərə güzəşt edələr. Bax, Bakı və Tiflis arasında sərhəd mübahisələri bu üzdən dalana girib. Bura, doğrudan da, müəyyən şərait və durumda partlaya biləcək “tarixi mina” qoyulub”.
Nahid SALAYEV
