ABŞ və İran arasında gərginləşən münasibətlər dünya neft bazarında artıq xaotik bir duruma yol açmaqdadır. Məhz bu vəziyyət də neftin qiymətini proqnozlaşdırıldığından daha böyük sürətlə artırır. Artıq dünya bazarında “Brent” markalı xam neftin bir barrelinin qiyməti 75 dolları ötüb. Azərbaycanın satdığı “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə artıq 77 dollara çatır.
Hesab edilir ki, vəziyyət dəyişməsə, bazarda qiymət artıq mayın ortalarında 100 dollara yüksələ bilər. Ekspertlərin fikirincə, neftin qiymətinin bahalaşması ABŞ-ın İrandan neft alan ölkələrə tətbiq etdiyi və mayın 2-də başa çatacaq güzəştin müddətini artırmaması ilə əlaqəlidir. ABŞ dövlət katibi Mayk Pompeonun sözlərinə görə, Vaşinqtonun sanksiyaları İranın neft satışından gələn, hazırda illik 50 milyard dollar həcmində olan gəlirlərini 10 milyard dollara qədər azaltmağa imkan verir. Eyni zamanda İran əleyhinə beynəlxalq şəraitin pisləşməsi onun qonşu regionlarla əlaqələrinə daha çox neqativ təsir göstərir. Elə bu da neft bazarına sirayət edərək qiymət sarıdan xaotik bir vəziyyət yaradır. Buna rəğmən, ABŞ rəsmiləri İrandan neft idxal edən ölkələrin alternativ yollar tapacağından əmin olduqlarını bildirib. Güzşətli ölkələr sırasında olan Türkiyə ABŞ-ın addımını rədd edib. Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu bəyan edib ki, rəsmi Ankara ABŞ-ın İrandan neft idxalına görə bir sıra ölkələrə verdiyi möhləti uzatmamasına mənfi yanaşır. Onun sözlərinə görə, möhlətin başa çatması qərarı regionda sülh və sabitliyə xidmət etmir, İran xalqına da ziyan vuracaq. O, İrandan neft alışını davam etdirəcəyini bildirib: “Türkiyə təktərəfli sanksiyaları və qonşuları ilə münasibətlərində necə davranacağına müdaxiləni qəbul etmir”.
Baş verənlərlə bağlı məhşur “əl-Cəzirə” portalı yazır: “Vaşinqtonun İrana qarşı birtərəfli qaydada sanksiyalar tətbiq etməsi gələn həftə Türkiyəyə zərbə vuracaq, çünki ona İran neftini satın alma üçün verilmiş güzəşt müddəti sona çatır. Amma Türkiyə prezidentinin rəsmi təmsilçisi İbrahim Kalın bildirib ki, İran neftini almaqda davam etmək niyyətindədirlər və insanlar Türkiyənin İrandan üz döndərəcəyini gözləməməlidir. Enerji tələbatı artdıqca Türkiyə son illərdə İrana daha çox yaxınlaşır. Əhəmiyyətli karbohidrogen ehtiyatlarının yoxluğu ucbatından Türkiyə ötən il enerji idxalına 43 milyard dollar xərcləyərək, enerji tələbatının 90 faizini xarici mənbələr hesabına ödəyib. Ankaranın Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ kimi digər regional qüvvələrlə münasibətləri, xüsusilə Səudiyyə jurnalisti Camal Xaşuqcinin keçən il İstanbulda qətlə yetirilməsindən sonra, pisləşdiyindən İrana güvən artıb. Berlin mərkəzli “Orient Matters” konsaltinq şirkətinin baş icraçı direktoru David Cəlilvənd deyib: “İraqdan başqa, Türkiyə yalnız İrandan enerji idxalına güvənir. İrandan neft idxalının sona çatdırılması, yaxud əhəmiyyətli azalma Türkiyənin idxal həcmini xeyli dərəcədə artıracaq, bu da Türkiyə iqtisadiyyatına inflyasiya təzyiqinə səbəb olacaq”. ABŞ-ın İrana qarşı sanksiyalarına qarşı çıxmaqdan əlavə Türkiyə, Rusiya raketlərinin alınması da daxil olmaqla, bir sıra mübahisələrlə risqli strategiya yürüdür. İran neftinə hədəflənmə dünya bazarında tədarükün məhdudlaşdığı indiki halda qiymət artımı təhlükəsi yaradır. Liviyada yaşanan gərginliyi, dünyanın ən böyük “qara qızıl” ehtiyatları olan Venesuelada hasilatın azalmasını da nəzərə alan Cəlilvənd deyib: “Türkiyənin İran neftini əvəz etməsi çətin olacaq. Qısa dövrdə Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiya, habelə az dərəcədə İraqın ehtiyat tutumu və neft qiymətləri İranla müqayisə edilə bilər. Anma bu ölkələrdən idxal Türkiyənin neft emalı zavodlarının nəql və uyğunlaşdırma üçün yüksək xərclərinə, eləcə də daha yüksək qiymətlərin yaranmasına gətirib çıxaracaq. Türkiyənin kommersiya maraqlarından əlavə, İran neftini Səudiyyə Ərəbistanından olan barellərlə əvəz etməsi üçün siyasi iştahası da kiçikdir”. Portal yazır ki, belə vəziyyətdə Türkiyə, təkcə Rusiya raketləri ilə bağlı yox, həm də İran neftinə görə ABŞ-la kəskin ziddiyyətlər yaşayacaq. Qeyd olunur ki, bu hal ABŞ-ın Türkiyəyə sanksiyalar tətbiq etməsini qaçılmaz edəcək. Məhz bu şəraitdə Türkiyənin Rusiya ilə daha çox yaxınlaşması gözlənir.
Digər tərəfdən hesab olunur ki, Rusiya Türkiyəyə neft ixracını artıracaq və Azərbaycanın Türkiyədə inşa etdiyi STAR zavodu Ankaranın neft və neft məhsullarına olan tələbini daha böyük həcmdə qarşılayacaq. Xatırladaq ki, SOCAR “Star” neft emalı zavoduna Rusiya neftinin təchizatına dair “Rosneft”lə artıq müqavilə imzalayıb. Müqavilə SOCAR-ın “Star” neft emalı zavoduna Rusiya neftinin tədarük olunmasını nəzərdə tutur. Müqavilənin şərtlərinə görə, artıq ötən ilin dekabr ayından etibarən bir il ərzində zavodun 1 milyon ton neftlə təchiz olunması həyata keçirilir. Amma İran ətrafında yaranan gərgin vəziyyət fonunda bu həcmin daha da artması gözlənir. Qeyd edək ki, “SOCAR Turkey” şirkətinə məxsus “Star” neft emalı zavodu Türkiyədə İzmir şəhərinin yaxınlığında, Egey dənizinin sahilində yerləşir. “Star” neft emalı zavodunun emal gücü ildə 10 milyon ton təşkil edir. Məhz bu vəziyyətdə Azərbaycanın da Türkiyəyə neft ixracını artırması gözlənir. Yəni İrandan Türkiyəyə neft ixracı azalsa belə, Azərbaycan və Rusiya sayəsində Türkiyənin elə də böyük çətinliklərlə üzləşməsi gözlənilmir.
Tahir TAĞIYEV
