Azərbaycanın da daxil olduğu regionda yaxın tezlikdə geosiyasi müstəvidə proseslərin daha gərgin məcrada inkişafı proqnozlaşdırlır. Bunun əsas səbəbi ölkəmizin əsas mütəffiqi olan Türkiyə və ABŞ arasında gərginliyin yüksələn xətt üzrə davam etməsi, tərəflər arasında iqtisadi, siyasi, hətta hərbi müstəvidə qarşıdurma vəziyyətinin yaranmasıdır. Türkiyənin, xüsusən hərbi müstəvidə Rusiya ilə yaxınlaşmaq niyyəti əvvəldən ABŞ-da xoş qarşılanmayıb və bu səbəbdən Vaşinqton ilk olaraq iqtisadi müstəvidə Ankarya sərt zərbələr vurmağa hazırlaşır.
Bununla yanaşı, ABŞ hərbi cəhətdən də Türkiyəni təzyiq altında tutmağı düşünür. Türkiyənin təhlükəsizlik və strategiya üzrə mütəxəssisi Yusuf Alabarda bu təzyiqin Şərqi Aralıq dənizi üzərindən olacağını vurğulayır. Mütəxəssisin sözlərinə görə, son dövrlərdə Şərqi Aralıq dənizində baş verən proseslər Türkiyəyə qarşı hərəkətliliyə işarədir: “Türkiyə çoxistiqamətli şəkildə hədəfə alınıb. Ankaranın başını qatmağa çalışırlar. Ana hədəf isə Şərqi Aralıq dənizidir. Paralel zamanda həm bu bölgəyə, həm də Suriyada Fərat çayının şərqinə hücumlar başlayacaq. Türkiyəni iki cəbhədə birdən sıxıntıya düçar edəcək siyasətin izindədirlər”. Alabarda İsrail, Yunanıstan, Cənubi Kipr və Misir ittifaqının Şərqi Aralıq dənizində keçirdiyi hərbi təlimlərə də diqqət çəkib: “Tam da bu nöqtədə S-400 böhranı partlayır. Çünki Türkiyə S-400 sistemlərini bu nöqtəyə yerləşdirsə, həm Suriyada, həm də Şərqi Aralıq dənizində hava üstünlüyünü ələ keçirəcək. ABŞ-dakı hərbi ağıl bunu gördüyü üçün Türkiyənin müdafiəsinin qapıçısız futbol komandası kimi meydanda olmasını görmək istəyir. Türkiyə havadan müdafiəsini təmin etdikdən sonra bölgəyə milli silahlarını yerləşdirərək üstünlüyü daha da yuxarı səviyyəyə qaldıracaq. O zaman Türkiyənin biləyinin bükülməsinin mümkün olmadığını da bilirlər. Şərqi Aralıq dənizində qaynaqlı strateji qasırğa gəlir. Toplum buna hazır olmalıdır. Çünki iki alternativimiz var. Ya hər şeydən imtina edib ABŞ-a bağlı siyasətlə gedən Türkiyə olacağıq, ya da qarşımızdakı divarları yıxıb öz siyasətimizi inşa edəcəyik”.
Belə bir vaxtda proqnozlaşdırılır ki, Türkiyə Rusiyadan aldığı silahlar hesabına bölgədə mövqeyini daha da gücləndirə və ABŞ-a lazımi müqavimət göstərə bilər. Bunu Ankarada da aydın sezirlər. Elə bundan irəli gəlir ki, F-35 qırıcılarını ABŞ-dan ala bilməyəcəyini görən Türkiyə artıq Rusiya hərbi təyyarələri ilə maraqlanır. “Defense News” nəşri bu xüsusda yazır: “ABŞ Türkiyəni F-35 hazırlıq proqramından çıxarsa, Ankara Rusiya qırıcılarına üz tutacaq”. Qeyd edək ki, ABŞ Müdafiə Nazirliyi aprelin əvvəlində Türkiyənin Rusiyadan S-400 havadan müdafiə sistemi almasını əsas gətirərək F-35 qırıcılarının istehsal proqramındakı fəaliyyətlərini dondurduğunu açıqlamışdı. Bunun əvəzində artıq bəlli olur ki, Türkiyə Rusiya qırıcıları ala bilər. “Habertürk” portalında yer alan məlumatlardan isə belə bəlli olur ki, ABŞ siyasətini dəyişməsə, Türkiyə ərazisində Rusiya hərbi bazası da peyda ola bilər. Portal bu xüsusda yazır: “Bəli, iqtisadiyyatın idarəçiliyi, təhlükəsizlik və xarici siyasət sahələrində bəzi kövrək, təhdid yarada biləcək yerlərimiz var. Ancaq Türkiyənin əlində kozır olaraq istifadə edə biləcəyi çox önəmli bir məsələnin olduğunu da unutmamalıyıq.
Bu məsələ hər həftə görüşdüyümüz, tərkibində milli təhlükəsizlik icmasından şəxslərin də olduğu qrupun son nahar yeməyində müzakirə edildi. Aralarında Vaşinqtonun ən önəmli milli təhlükəsizlik yazarlarının və təqaüdçü yüksək səviyyəli bürokratlarının da olduğu bu qrupdakı danışıqlar bir neçə ay ərzində baş verə biləcək hadisələr haqqında öncədən ipucları vermişdi.
Son günlərdə ABŞ administrasiyasının milli təhlükəsizlik qurumlarının bütün səviyyələrindən “Rusiyanın qlobal səviyyədə yüksələn təhdidinə qarşı nələr edilməli” sualına təcili cavablar tapılması və bu cavabların hər bir qurumun milli təhlükəsizlik idarəsinə təcili bildirilməsi istəndi. Konqresin Nümayəndələr Palatasının rəhbərliyi də bu müzakirələrə daxil oldu. Demokratların lideri Nensi Pelosinin rəhbərliyilə Konqres nümayəndə heyəti təcili EOROCOM-u (ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Avropa Komandanlığı) ziyarət etdi və bu məsələ ilə bağlı birbaşa komandanın özünü dinlədi.
Konqresə yaxın qaynaqlardan sızan məlumatlara görə, həmin görüşdə öncəliklə “Rusiya ilə ABŞ arasında güclənən qlobal rəqabətdə Türkiyənin yeri və nə edəcəyi” məsələsi müzakirə edilib. Vaşinqtondakı milli təhlükəsizlik qurumlarında da müzakirə edilən məsələ öz başlığı etibarı ilə Rusiya olsa da, əslində, Türkiyənin müzakirə edildiyi bildirilir.
ABŞ rəhbərliyi S-400 raketlərilə bağlı çıxarılan F-35 böhranında geri addım atmaq istəməməklə birlikdə, bu prosesinTürkiyənin ABŞ və NATO-dan daha da uzaqlaşaraq Rusiya ilə bir hərəkət etməyə başlaması ilə nəticələnə biləcəyini düşünür və rəhbərlik daxilində bu məsələ ilə bağlı bir narahatlıq və qorxu da var. ABŞ rəhbərliyi daxilində bu məsələ ilə bağlı qorxu yaranmışkən, Ankara tərəfindən bu qorxunu daha da körükləyən bir ağıllı manevr də edilib və Akkuyuda inşa edilən AES-ə yaxın yerdə bir hərbi liman inşa edilməsi fikri ortaya atılıb. Buna formal səbəb olaraq da AES-dən çıxacaq nüvə tullantılarını daşıyacaq gəmilərə xidmət etmək göstərilib, lakin eyni zamanda rus hərbi gəmilərinin də burada yerləşə biləcəyinə eyham vurulub.
Gerçəkləşərsə, bu, Suriyadaki Tartusdan sonra rusların Aralıq dənizində ikinci hərbi bazaya sahib olması anlamına gələcək. ABŞ-ın Şərqi Aralıq dənizi ilə əlaqədar strateji manevrlər etdiyi bu günlərdə ruslara Aralıq dənizinə nəzarət baxımından çox önəmli üstünlük verəcək belə bir addımın bu formada gündəliyə gətirilməsi Vaşinqtonda rəhbərlik daxilində xeyli narahatlığa yol açıb. Bu hərbi liman və ya bazada S-400 raketləri də yerləşdirildiyi halda, Rusiya və Türkiyə Aralıq dənizində, Kipr də daxil olmaqla, quş uçuşunu belə görəcək və müdaxilə edə biləcək duruma gələcək. Akkuyuya yaxın olacaq bu hərbi liman və ya baza İncirlik Hərbi Hava Bazasına da sadəcə 230 km uzaqlıqda yerləşəcək. S-400 raketləri radiusu 250 km olan böyük dairədə nə uçarsa-uçsun, onu “görmə” və ona “bağlanma” imkanına sahibdir. Yəni Türkiyə qeyd edilən addımı atarsa, bu, İncirlik Hərbi Hava Bazasından istifadə edən NATO təyyarələri üçün qəbul edilməsi çox çətin olacaq, onları xeyli çətin vəziyyətə sala biləcək bir durum yaratmış olacaq.
Türkiyə bütün bu deyilənləri həqiqətən etdiyi təqdirdə, bəlkə də NATO-dan qopacaq, lakin NATO daxilində də qapadılması mümkün olmayan böyük bir “dəlik” açılmış olacaq.
Aradabir Türkiyəyə qarşı sanksiya tətbiqi təhdidləri səsləndirən ABŞ rəhbərliyi indi, məhz bu üzdən, Ankaranı tam qarşısına almasının yaxşı olmaya biləcəyini də düşünür. Rəhbərlik daxilində bu məsələ ilə bağlı xeyli atəşli, vaxtaşırı səs tonlarının yüksəldiyi müzakirələr davam edir. Elə bu səbəblə, mütəxəssislər hazırda həlli mümkün görünməyən F-35-lər və S-400-lərlə bağlı bəzi həllərin mütləq tapılacağını düşünürlər. Çünki bir qopma olarsa, bundan sadəcə Türkiyənin deyil, ABŞ-ın da böyük zərər görəcəyini və qlobal rəqabətdə Rusiyanın əlinə böyük bir “kozır” veriləcəyini düşünənlər də var Vaşinqtonda”.
Bütün bunlar regionda geosiyasi durumun əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcəyini istisna etmir.
Nahid SALAYEV
