20/05/2019 01:05
728 x 90

Hay qəbilə-tayfa sürüsünün (şüurunun) morfo-etnogenezisində təbii amillərin rolu...

(III məqalə)

img

Şərqi Afrika dağlıq yaylasının, Tanzaniya vadisinin, Nil çayının yuxarı axarlarının (Ağ Nil və  Mavi Nil çaylarının hövzəsi), Qırmızı dəniz sahillərinin yarımsəhra və quru çöl bölgələrinin (ibtidai insan yaşayış məskənləri yerləşən ərazilərinin), əsasən  Amxar, Oromiya və Afar bölgələrinin təbii şəraitinin hay qəbilə-tayfa sürüsünün (şüurunun)  morfo-etnogenetik ilkinliyinə, qəbilə-tayfa həyat tərzinin yaranmasına təsirinin etnobioloji (iqlim və relyef amillərinin  bu qəbilə sürüsünün  bədən quruluşuna, psixologiyasına, ətraf mühitlə münasibətinə göstərdiyi təsirlər) nəticələri minilliklər boyu silinməyib, hətta əksinə, elə bir gücə malik olub ki, həmin nəticələr  bu günümüzdə də bu sürünün yaşam tərzində ifadə olunmaqdadır. Və onların sonrakı dövrlər ərzində şüurunun formalaşmasında, şüur altqatının gizlinində, ictimai mühitə uyğunlaşmasında və digər xalqlarla münasibətlərində də bu ilkin gen daşıyıcıları onların  üzvü hissəsini təşkil  edib.

Bəs, bu dəyişməzlik və davamlılıq nədən qaynaqlanıb?

Bu səbəblərin mahiyyəti  hay sürüsünün morfo-etnogenetik strükturunun formalaşmasına təsir edən təbii-coğrafi amillərin  öyrənilməsinə dövrlər üzrə, mərhələlərlə yanaşıldıqda aydın olacaq: 

- e.ə. II minilliyədək olan  müddətdə;

- e.ə. II minillikdən VI əsrədək olan dövrdə;

- VI əsrdən sonrakı vaxtda;

Çünki  bir sıra  kompleks təbii-coğrafi amillərin doğurduğu nəticələr həmin mərhələlər üzrə hay sürüsünün sonrakı yaşam tərzinin formalaşması üçün əsas olub.

Belə ki, miladdan öncə II minilliyədək olan dövr ümumilikdə Afrika qitəsində, ayrıca onun şərqində  (yuxarıda göstərilən ərazilərdə) baş verən təbii kataklizmlər dövrü kimi səciyyəvidir. Bu baxımdan hay  qəbilə-tayfa sürüsünün ilkin mağara ocağı olmuş Ağ Nil və Mavi Nil çaylarının yuxarı axarlarında baş vermiş daşqınlar, dağ çaylarının mağara ocaqlarını dağıdıcılığı, Erta-Ale və Afar bölgələrində vulkan püskürmələri (Dallol vulkanı), Eduard, Kivu, Albert, Tana gölləri boyunca yer qabığının qırılması və çatlaması (dünyanın ən iri sınma qurşağı, uzunluğu 4500 km, eni 800-900 km bu hissədədir), nəticədə yaşayış yerlərinin sıradan çıxması, Qırmızı dəniz sahillərini bürümüş quraqlıq və su çatışmazlığı amxara, tiqran, tiqrau adlı (mənşəli)  hay sürüsünün (hayların etnogenezisində bu qəbilələrin rolu böyük olub) başqa yerlərə köç etməsinə, yeni coğrafi məkanlara üz tutmasına səbəb olub. Bu təbii hadisələr onlarda təhlükəyə qarşı birlik hissini gücləndirib, qəbilə-tayfa sürüsünün yox olması qorxusu isə yeni-yeni ərazilərə köç etmək instinktini gücləndirib, qida və məkan təminatı hissinin  şiddətlənməsinə, qonşularına münasibətdə düşmənçilik və həmməkan ərazilərə təcavüz hissinin davamlılığına, aborigen, köklü əhaliyə qarşı nifrət duyğusunun yaranmasına, bu şüur-davranış formasının pərdələnməsi üçün riyakarlıq və hiyləgərlik vərdişlərinə... imkan  verib. Nəticədə bu vərdiş və duyğular onların həyat tərzinə çevrilib, təbii şəraitə uyğun morfoloji quruluş (sifət cizgilərinin codluğu, baş-alın quruluşunun mağara mühitinə uyğunlaşmaqla önə çıxması, zənci irqinin daşıyıcısı)  kəsb etmələri ilə ifadə olunub. Belə ki, relyef formalarının intensiv təbii qüvvələrin təsiri ilə dağılması, parçalanması hay sürüsünün şüurunda və davranışında vəhşiliyn, dağıdıcılığın formalaşmasına, vulkan püskürmələri onlarda ətraf mühitə yabançı münasibətin, nifrət hissinin yaranmasına, quraqlıq hadisələrinin davamlılığı və geniş ərazi əhatə etməsi onların yığıcılıq vərdişlərinin, başqalarının mülkiyyətinə həsəd hissinin, eləcə də onları ələ keçirmək duyğusunun artmasına, bu kimi təbii hadisələrdən uzaq qalan əhali qruplarına qarşı isə düşmənçilik, paxıllıq münasibətlərinin  güclənməsinə... gətirib çıxarıb.

Yaşadıqları ilkin mağara şəraitində kompleks təbii amillərin təsiri ilə bu cür özəl kompleks morfo-etno xüsusiyyətə malik olan hay sürüsü eramızın II-I minilliyində iki istiqamətdə hərəkət edərək daha  əlverişli iqlim və relyef şəraitinə, yaşayış mühitinə malik əraziləri axtararaq, xüsusilə Aralıq dənizinin  şərq sahillərində, ada və yarımadalarında (Krit və Kipr adaları, Frakiya və Finikiya əraziləri də daxil olmaqla) və Ərəbistan yarımadasının cənub hissəsindən, Ədən körfəzi sahillərindən keçərək Hind çayı hövzəsində məskunlaşıblar. Bu tayfa sürüsünün Hindistana axını e.ə. IV-III əsrlərdə də güclənib.

Hay sürüsünün morfo-etnogenetik xüsusiyyətlərində qida əldə etmək və əlverişli yaşayış məskəni seçmək məqsədinə çatmaq üçün  cəngəllik vərdişləri ilə mübarizə aparması da məhz onların ilkin mağara şüurunun və qəbilə-tayfa varolma instinktinin nəticəsidir ki, bu  hal e.ə. II minillikdə onlarda daha güclü olaraq genetik qan yaddaşlarına hopub. Qəbilə-tayfa sürüsünün parçalanaraq müxtəlif ərazilərə və müxtəlif istiqamətlərə ayrılmasına səbəb iqlimdə baş verən kəskin təbəddülatlar və mağara həyatının əlverişsizliyi, qida qıtlığı, təbii fəlakətlərin (vulkan püskürməsi, çayların daşması, zəlzələ, quraqlıq (e.ə. 2350-ci ildən sonra bərk istilər baş verib), relyefin parçalanması, yamacların sürüşməsi...) intensivliyi və qəbilələrarası mübarizənin güclənməsi olub. Mağara instinktləri hay sürüsündə qonşularına qarşı düşmənçilik  və xəyanət hissinin güclənməsi e.ə. I minillikdə Yunan-İran müharibələrində hər iki tərəfin mövqeyindən vuruşmalarında ifadə olunan amillərdəndir.

Afrika qitəsində təbii-coğrafi şəraitin insanların morfo-etnogenetik xüsusiyyətlərinə təsiri ilə bağlı Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki V.Q.Bondur, tədqiqatçılar V.F.Krapivin, İ.İ.Potapov, V.Y.Soldatov, S.B.Çernetsov tərəfindən 2012-ci ildə işlənmiş elmi nəticələr sübut edib ki, ətraf mühit amili  (təbii təbəddülatlar, qlobal coğrafi mühit dəyişiklikləri) genetik kod daşıyıcısı kimi xüsusilə nəzərə alınmaqda və insanın morfo-etno genezisinin əsasını təşkil etməkdədir.

Həbəşistan dağlıq yayalasında, Afar (Avaş çayı boyunca) və Abbay vadilərində, ona bitişik  Amxar dağlıq silsiləsində mağaralarda yaşayan və çoxluq təşkil edən amxara, tiqran və tiqrau qəbilələri sonrakı dövrlərdə (eramızın ilk illərində) ilkin, qədim xristianlığın daşıyıcıları olub, dünyada ən qədim kilsə-məbəd tikilisi də Danakil vadisində bina edilib. Hay qəbilə-tayfa sürüsünün hay kilsəsinin təsiri ilə dünyada qədim xristianlığa mənsub olmaları iddiaları da məhz bu amillə bağlıdır. Həmin qədimlik Həbəşistan ərazisində ilkin xristianlığın yaranması ilə əlaqəlidir. Təsadüfi deyil ki, neçə yüzilliklərdir müxtəlif ərazilərdə inşa edilən hay kilsələrinin görünüşü məhz  Danakil vadisindəki qədim xristian məbədinin oxşarı olur. Eramızın I miniliyinin sonunda Frakiya ərazisində məskunlaşan hay sürüsü sonralar, Bizans imperiyası dövründə  (V-VI əsrlərdə) müştərək dini idarəetməyə və mərkəzə malik olub. Hay kilsəsi Həbəşistanda yaranmış qədim xristian təlimlərinin əsasında guya özlərinə məxsus təriqətə - monofizik-qriqorian təriqətinə mənsubluğu ilə fərqlənməyə cəhd edib.         

Eramızın VI əsrinədək olan müddətdə hay sürüsünün əsas məskunlaşdığı ərazilərdə yeni məskənlərə köç etmək istəyi, varolma və özlərini ifadəetmə instinktinin güclənməsi ilə yanaşı, onlar qonşu torpaqlar hesabına arealını genişləndirmək fikrindən də əl çəkməmişdi. Bu isə  həmin dövrdə qəbilə-tayfa sürüsünün şüurunda buraxılan ən dərin izlərdən biri - daimi ərazilərin ələ keçirilməsi və tayfa ittifaqının yaradılması  istəyi ilə bağlıdır. Tayfa ittifaqının yaranması istiqamətində hay kilsəsi, yeni yaşayış məkanlarının seçilməsi isə Aralıq dənizinin  ada və yarımadaları (xüsusilə Frakiya yarımadası, Kipr və Krit adaları), Finikiya, Fələstin, Suriya, İran dövlətlərinin əraziləri, Mesopotamiya hövzəsi ilə bağlı idi. Bu dövrdə 395-ci ilədək Roma imperiyasının, sonrakı müddətdə Bizans və Sasanilər arasındakı müharibələrdə (hər iki tərəfin tərkibində) iştirak edən hay qəbilə-tayfa üzvlərində mağara şəraitində formalaşan genetik vərdişləri - vəhşilikləri, barbarlığı, dağıdıcılığı, insan qanına hərisliyi nəzərə alınıb. Afrika qitəsində e.ə. II-I minilliklər boyu baş verən müdhiş təbiət hadisələri  məhz hay sürüsünün şüurundə və yaşam tərzində bu cür davranış-münasibət tərzinin formalaşması ilə nəticələnib. Sonrakı minilliklərdə bu morfo-etno özəlliklər daha da artaraq, dünya boyunca rişələnib. Miladın VI-VII əsrindən sonra Yaxın və Orta Şərqdə Ərəb xilafətinin yaranması və yayılması, aralıq orta əsrlərdə Xaçlı yürüşlərinin baş verməsində iri güc dövlətləri tərəfindən hay sürüsünün istifadə edilməsi  ilk növbədə onların vəhşilikləri və xəyanəti ilə bağlı genetik kod daşıyıcısı olmaları ilə bağlılıq təşkil edib.

1905-1907-ci və 1918-1920-ci illərdə hay quldurlarının bütöv Azərbaycan hüdudunda müsəlman-türk xalqlarına qarşı törətdiyi qətliam-soyqırım faciələrinin oxşar hallarının hər yerdə eyni cür təkrarlanması (hamilə qadınların təhqir edilməsi, yaşlıların amansızlıqla qətlə yetirilməsi, uşaqların divarlara hörülməsi, cavanların dərisinin soyulması...) məhz hay sürüsünün ilkin mağara instiktlərinin və davranış tərzinin minilliklər boyunca güclü kod daşıyıcının təzahürləri olub. Təsadüfi deyil ki, XX əsrin sonlarında da eyni hallar təkrarlanıb.

Dünya tarixinin sonrakı mərhələlərində yaranan qanlı savaş  (çevriliş) hadisələrinin mərkəzində təcrübə toplamış  hay kilsəsi qəbil-tayfa sürüsünə güclü təsir imkanı qazanıb, sonrakı mərhələlərdə bu təsir dairəsi həm də geniş regionları əhatə edib. Təbii ki, bu regionların seçilməsi də hay kilsəsi tayfa üzvlərinin dəyişilməyən morfo-etno genetik  xüsusiyyətləri ilə üzvü bağlılıq təşkil edir. Belə ki, hay kilsəsi XX əsrdə hay tayfa sürüsünün İran körfəzi ölkələrində yeni  məskunlaşması proqramını qəbul etməklə  BƏƏ, Qətər, Oman, Səudiyyə Ərəbistanı ölkələrində strateji məqsədlərinə uyğun olaraq yerləşmələri üçün bu dövlətlərin razılığını alıb, ilk öncə həmin yerlərdə hay kilsəsinin və hay məktəbinin tikilməsini planlaşdırıblar... Bu barədə növbəti yazılarımızda.

Qismət YUNUSOĞLU
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi  

Son xəbərlər