“Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi gününün dövlət bayramı kimi qeyd edilməsi xalqımızın milli azadlıq mübarizəsinin məntiqi nəticəsi olaraq artıq xoş ənənəyə çevrilmişdir. Dünya azərbaycanlılarının birliyi və həmrəyliyi ideyasının əsasını da məhz Azərbaycan dövlətçiliyinə, xalqımızın dilinə, dininə, milli-mənəvi varlığına və ümumbəşəri dəyərlərə hörmət, onların daim qorunmasına, yaşamasına qayğı təşkil edir.” Ümummilli Lider Heydər Əliyev
Qalib Azərbaycan xalqı Zəfərimizin 5-ci yubiley ilində Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Gününü həmişə olduğu kimi milli birlik, sarsılmaz güc və dayanıqlı sülh təntənəsi ilə qeyd etməyə hazırlaşır.
Azərbaycan dövlətinin azərbaycançılıq və milli dövlətçilik təfəkkürünün formalaşmasında həmrəylik və milli birlik hərəkatı müstəsna rol oynamışdır. Bu ideoloji hərəkatın möhkəm bünövrəsi və legitim əsasları Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən ötən əsrin 70-ci illərində formalaşıb. 1970‒80-ci illərdə Heydər Əliyev böyük qətiyyət və cəsarətlə xalqın tarixi yaddaşının qorunması, milli-mənəvi dəyərlərin, milli ruhun qorunması, mədəniyyətinin tərəqqisi, Azərbaycanın dünyada tanınması uğrunda yorulmaz fədakarlıqla çalışırdı.
Keçmiş imperiyanın amansız təqiblərinə baxmayaraq, onun azərbaycançılıq ideyasını geniş təşviq etməsi, elmi-mədəni-humanitar intibaha yol açması və milli dəyərləri bərqərar edərək yaşatması milli həmrəylik üçün möhkəm zəminlər yaradırdı. Ulu Öndərin müxtəlif yerlərdə yaşayan azərbaycanlı incəsənət xadimləri, ziyalılar və görkəmli ictimai xadimlərlə əlaqələri sistemləşdirməsi faktiki olaraq diaspor fəaliyyətinin bariz təzahürləri idi və azərbaycanlılarının tarixi Vətənə bağlılığını artırırdı. Yüzlərlə azərbaycanlıya ölkədən kənarda ən nüfuzlu təhsil ocaqlarında təhsil almaq imkanının yaradılması, elmi-mədəni təşkilatlarda çalışmalarının təmin edilməsi uzaqgörən strateji xətt kimi azərbaycanlılar arasında milli-mədəni, elmi-ictimai əlaqələrin güclənməsinə xidmət edirdi.
Ümummilli Liderin azərbaycançılıq məfkurəsi ötən əsrin 90-cı illərində müstəqillik mübarizəsi ilə tamamlanaraq dünya azərbaycanlılarının birliyi ideyasını da mühüm mərhələyə çatdırdı. Milli Müstəqilliyimizin əsası Naxçıvandan başladığı kimi həmrəylik yolunun istinadgahı da Muxtar Respublikaya bağlıdır. Həmin dövrdə Naxçıvan Ali Məclisinin sədri olan Ulu Öndərin təşəbbüsü ilə 1991-ci il dekabrın 16-da keçirilən iclasda dekabrın 31-nin Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi bayramı kimi qeyd olunması barədə qərar qəbul edildi. Həmin qərarla ilk həmrəylik bayramı Naxçıvanda qeyd olundu.
Həmrəylik təqviminin dekabrın 31-i kimi müəyyənləşməsi isə təsadüfi deyildi. Sovet imperiyası süqut etdikdən sonra dekabrın son günlərində şaxtalı havada Araz çayının hər iki tayında yaşayan azərbaycanlılar milli vahidlik, Vətənin bütövlüyü amalı nümayiş etdirərək Azərbaycanı iki yerə bölən sərhəd tikanlarını dağıdaraq birləşdilər. Uzun illər bir-birinə həsrət qalan həmvətənlərin izdihamlı möhtəşəm yürüşü birlik və bütövlük şüarını, vahidlik əzmini dünyaya nümayiş etdirdi. Bu baxımdan, Həmrəylik günü birləşmə amalının möhtərəm simvolu kimi tarixə yazıldı.
Beləliklə, Naxçıvandan başlanan həmrəylik hərəkatı Azərbaycan xalqını vahid ideologiya ətrafında sıx birləşdirdi və Naxçıvan Ali Məclisinin həmrəyliklə bağlı qanunvericilik aktının qəbul olunması üçün Azərbaycan Ali Sovetinə müraciəti dekabrın 25-də dəstəkləndi. Ali Sovet dekabrın 31-nin Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü elan olunmasını rəsmiləşdirdi. Dünyanın 70-dən yuxarı ölkəsində məskunlaşan 50 milyondan çox azərbaycanlının vahid azərbaycançılıq ideyası ətrafında birləşdirilməsinin və milli diasporumuzun formalaşdırılmasının əsası qoyuldu.
Həmrəylik ideyasını milli məfkurəmizdə əbədiləşdirən Ulu Öndər bu birliyin institusional xarakter alması üçün də səylərini əsirgəmədi, onun möhtəşəm adına və qüdrətinə sığınan dünya azərbaycanlılarının təşkilatlanması tarixi-siyasi yekun nöqtəsinə çatdı. 2001-ci il noyabrın 9‒10-da Bakıda Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi müxtəlif qitələrdə yaşayan soydaşlarımızın milli ideya ətrafında birliyinin güclənməsini, mütəşəkkilliyi və fəallığının artmasını təmin edən hadisəyə çevrildi.
Heydər Əliyev bu tarixi hadisəni belə qiymətləndirirdi: “Bu gün keçirilən qurultay xaricdə yaşayan soydaşlarımızın daha da həmrəy olması, təşkilatlanması üçün yeni bir mərhələnin başlanğıcıdır”.
Qurultaydan sonra Ulu Öndərin 2002-ci il 5 iyul tarixli Fərmanı ilə xaricdəki soydaşlarımızla əlaqələrin genişləndirilməsi və inkişaf etdirilməsi məqsədilə Xarici Ölkələrdə Yaşayan Azərbaycanlılarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin yaradılması, həmin il dekabrın 27-də isə “Xaricdə yaşayan azərbaycanlılarla bağlı dövlət siyasəti haqqında” Qanunun qəbul edilməsi dünya azərbaycanlılarının milli birliyi və təsisatlanması prosesini daha da möhkəmləndirdi.
Heydər Əliyevin həmrəylik hərəkatı və missiyası Prezident İlham Əliyev tərəfindən ardıcıllıqla davam etdirilərək daha da möhkəmlənməkdədir. Onun təşəbbüsü ilə 2006-cı il martın 16-da Bakıda keçirilən növbəti mötəbər toplantı xaricdə yaşayan azərbaycanlıların diaspordan təşkilatlanması istiqamətində yeni addım oldu.
Dövlət başçısının müvafiq fərmanı ilə yaradılmış Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində Azərbaycan Diasporuna Dəstək Fondu diaspor təşkilatlarının və xaricdə yaşayan azərbaycanlıların sosial müdafiəsinin, milli birliyinin güclənməsinə öz töhfəsini verməkdədir. Eləcə də, 2019-cu ildə təsis edilmiş “Diaspor fəaliyyətində xidmətə görə” Azərbaycan Respublikasının medalı bu sahəyə dövlət dəstəyinin ünvanlılığının göstəricisidir.
Azərbaycan diaspor hərəkatı strategiyasını həm də türk dövlətləri, ələlxüsus da qardaş Türkiyə ilə “Bir millət, iki dövlət” prinsipi əsasında koordinasiyalı şəkildə həyata keçirir. 2007-ci il martın 9-da Bakıda keçirilən Azərbaycan və Türk diaspor təşkilatları rəhbərlərinin I Forumu türkdilli xalqların həyatında mühüm hadisəyə çevrildi.
2022-ci ilin noyabrında Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Səmərqənddə keçirilən IX Zirvə Görüşündə mühüm mesajlar verən cənab Prezident “Türk dünyası təkcə müstəqil türk dövlətlərindən ibarət deyil, onun coğrafi sərhədləri daha genişdir, türk dünyasında gənc nəslin yaşadıqları ölkələrdə məktəblərdə öz ana dilində təhsil almaq imkanı olmalıdır. Əfsuslar olsun ki, Azərbaycan dövlətinin hüdudlarından kənarda yaşayan 40 milyon azərbaycanlının əksəriyyəti bu imkanlardan məhrumdur” fikirləri ilə Vətəndən kənarda yaşayan həmvətənlərimizin milli kimliyinin, hüquq və mənafelərinin, ana dilinin qorunması uğrunda sarsılmaz qətiyyətinin ifadəsi hesab oluna bilər.
TDT-yə üzv ölkələrin Diaspor Məsələlərinə məsul Dövlət Qurumlarının Rəhbərlərinin 2025-ci dekabr 2-də Budapeşt şəhərində keçirilmiş VII görüşündə 2026-cı il üçün “Diaspor üzrə Birgə Fəaliyyət Planı” qəbul edilməsi isə diaspor fəaliyyətində yeni möhtəşəm səhifənin açılması deməkdir.
Prezident İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycan İcmasının üzvləri ilə görüşdə səsləndirdiyi fikirlər də soydaşlarımızın bütün hüquqi-siyasi təminatlarının yaradılmasında əzmkarlığın və həmrəylik hərəkatının hüdudsuz inkişafındakı qüdrətinin nümunəsidir.
Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayından sonra dövlətimiz ötən 20 ildə güclənərək öz ərazi bütövlüyünü bərpa edərək Həmrəyliyin ən ali Zirvəsinə çatdı. Bütün dünya azərbaycanlılarının ən müqəddəs arzusu olan torpaqlarımızın azad edilməsindən sonra 2022-ci il aprelin 22-də Şuşada Dünya Azərbaycanlılarının V qurultayı keçirildi. Tədbiri Zəfər Qurultayı adlandıran Prezident İlham Əliyev bildirirdi ki,
“Bu gün bütün həmvətənlərimiz üçün böyük xoşbəxtlik günüdür, qurultayın çox böyük tarixi mənası var. Bu gün Azərbaycan yeni dövrə qədəm qoyub. Biz otuz il torpaqları işğal edilmiş ölkə kimi yaşamışıq. Bu, bizim üçün çox ağır idi. Ancaq bu gün vəziyyət tam başqadır. Bu gün alnımız açıqdır, bu gün üzümüz gülür, bu gün başımız dikdir və həmişə belə olacaq”.
Ramid Namazov Milli Məclisin deputatı
