Hindistan, Azərbaycan-Pakistan yaxınlığını əsas gətirərək, Azərbaycan Respublikasının Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) üzrə tam üzvlük müraciətini yenidən bloklayıb. Bu, 1 sentyabr 2025-də keçirilən ŞƏT sammitində baş verib. Bakı ilə Islamabad arasındakı “qardaşlıq əlaqələri” Hindistan tərəfindən ciddi narahatlıqla qarşılanır.
Doğrudur, Hindistan Azərbaycanı ŞƏT üzvlüyündən bloklayıb, çünki Azərbaycan Pakistanın müttəfiqidir. Bunun arxasında duran səbəblər çoxnöqtəli diplomatiya prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Hindistan bu qərara ŞƏT-in əsas prinsiplərinə, yəni ikitərəfli mübahisələrin çoxnöqtəli platformalara gətirilməməsi prinsipinə zidd olduğu səbəbilə etiraz edir.
Azərbaycan-Pakistan münasibətləri strateji səviyyədədir və bu yaxınlıq Hindistan tərəfindən xüsusilə həssas qəbul edilir.
Əlavə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, Çin bu müraciətə müsbət yanaşıb və Azərbaycanı tam üzvlük üçün dəstəkləyib. Lakin Hindistanın veto hüququ səbəbindən müraciət hələlik rədd edilib.
Azərbaycan 2016-cı ildən ŞƏT-də dialoq tərəfdaşı, 2023-cu ildən isə müşahidəçi statusundadır. Bakı üçün tam hüquqlu üzvlük regional əməkdaşlıq, iqtisadi əlaqələr və təhlükəsizlik sahəsində çox vacibdir.
Çin və Mərkəzi Asiya dövlətləri Azərbaycanın rolunu müsbət qiymətləndirir, xüsusilə də Orta Dəhliz (Transxəzər nəqliyyat marşrutu) baxımından.
Hindistan üçün əsas problem Azərbaycanın Pakistanla strateji müttəfiqliyidir. Bakı uzun illərdir Qarabağ məsələsində İslamabadın dəstəyini alır, eyni zamanda, hələ də Pakistan Ermənistanı bir dövlət kimi tanımır. Hindistan bunu regional balansı pozan amil kimi görür. Hətta Hindistan mediası “Azərbaycan və Türkiyənin Pakistanın müttəfiqi kimi ŞƏT-də yer almasının risqləri” barədə xəbərdarlıq edir ("Economic Times" nəşrində).
Çin və Rusiya Azərbaycanla əməkdaşlıqda maraqlıdır, çünki Bakı həm enerji, həm də nəqliyyat baxımından vacibdir. Lakin Hindistanın vetosu ŞƏT-in daxilində “ikili standart” və “geosiyasi parçalanma” təsiri yaradır. Azərbaycan üçün alternativ istiqamət kimi BRICS+, Türk Dövlətləri Təşkilatı və Qoşulmama Hərəkatı daha praktik görünür.
Əgər Çin və Rusiya Azərbaycanın rolunu güclü şəkildə dəstəkləsələr, Hindistan təzyiq altında qalaraq gələcəkdə vetosunu yumşalda bilər. Lakin qısamüddətli dövrdə, Hindistan-Pakistan münaqişəsi davam etdikcə, Azərbaycanın tam üzvlüyü real görünmür.
Azərbaycanın beynəlxalq qurumlarda üzvlük perspektivlərini müqayisəli şəkildə bir-bir təhlil edək.
ŞƏT-in (Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı) üzvləri Çin, Rusiya, Hindistan, Pakistan, Orta Asiya ölkələri, İrandir.
Azərbaycanın bu təşkilatda maraqları təhlükəsizlik, nəqliyyat dəhlizləri (Orta Dəhliz), Çinlə yaxınlıqdır.
Bu təşkilatda Azərbaycan üçün problem Hindistan-Pakistan münaqişəsi və Ermənistan faktorudur. Bu təskilata üzvlük Hindistanın vetosu səbəbindən qısamüddətli dövrdə real deyil.
BRICS+in üzvləri Çin, Rusiya, Hindistan, Braziliya, Cənubi Afrika, həmçinin yeni qoşulan ölkələrdir (məs: Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, İran, Misir). Azərbaycanın burada maraqları enerji bazarına çıxış, Qlobal Cənub ölkələri ilə əməkdaşlıq, Qərb blokundan daha müstəqil iqtisadi format əldə etməkdir.
Üstünlük ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın enerji ixracı (neft, qaz, yaşıl enerji) BRICS ölkələri üçün maraqlıdır. Lakin burada da Hindistan var, amma veto hüququna malik deyil. Bu təskilatda Azərbaycan üçun perspektiv daha realdır, xüsusilə Çin və Rusiya dəstəkləsə.
Türk Dövlətləri Təşkilatınin (TDT) üzvləri Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistandır. TDT-də Azərbaycanın maraqları mədəni, iqtisadi, hərbi əməkdaşlıq, xüsusilə də “Turan ordusu” ideyasıdır.
Burada Azərbaycan artıq əsas oyunçulardan biridir.
Problem xarici təzyiqlər (xüsusilə Rusiya və İran) olsa da, amma daxildə maneə yoxdur.
Bu, Azərbaycan üçün ən real və strateji müttəfiqlik platformasıdır.
Qoşulmama Hərəkatının 120-dən çox üzvü var. QH-da Azərbaycanın maraqları qlobal diplomatiyada balans, Ermənistan məsələsində dəstəkdən ibarətdir.
Üstünlüklər isə ondan ibarətdir ki, Azərbaycan sədrlik edib və imic qazanır.
Amma QH iqtisadi və təhlükəsizlik baxımından zəifdir, daha çox siyasi platformadır.
Bu təşkilat imaj və diplomatiya baxımından faydalıdır, amma real güc məhduddur.
İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatınin (ECO) üzvləri Azərbaycan, Türkiyə, İran, Pakistan, Mərkəzi Asiya dövlətləridir. Burada Azərbaycanın maraqları regional ticarət, enerji və nəqliyyat infrastrukturudur və regional əməkdaşlıq üçün əlverişlidir. Çətinliklər isə İran və Pakistan daxilindəki iqtisadi problemlərdən qaynaqlanır.
Təşkilatın yaxşı potensialı var, amma siyasi iradə zəifdir.
Yekun qiymətləndirmə aparsaq, Azərbaycan üçün qısamüddətli ən real platforma Türk Dövlətləri Təşkilatı və Qoşulmama Hərəkatı, orta müddətli perspektiv üçün BRICS+, uzunmüddətli, amma çətin preroqativ isə ŞƏT-ə üzvlük olacaq.
Akif NƏSİRLİ
