Donald Tramp administrasiyası ABŞ-ın Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin (USAID) dünya boyu çalışan işçilərinin əksəriyyətini məzuniyyətə göndərdiyini və ABŞ-dakı 2000 iş yerini ləğv etdiyini elan edib. Bu hal prezident Donald Tramp və onun xərcləri azaltmaqda müttəfiqi olan İlon Maskın federal hökumətin miqyasını kiçiltmək məqsədilə atdığı ən böyük addımlardan biridir.
Qərar federal hakimin administrasiyanın ABŞ və dünya üzrə minlərlə USAID işçisini işdən kənarlaşdırmaq planını həyata keçirməsinə icazə verməsindən sonra verilib. ABŞ Dairə Hakimi Karl Nikols hökumətin bu planının müvəqqəti dayandırılmasını tələb edən işçilərin iddiasını rədd edib.
USAID işçilərinə göndərilən bildirişlərdə deyilir: “23 fevral 2025-ci il saat 23:59-dan etibarən, əsas vəzifələr, əsas rəhbərlik və ya xüsusi təyin olunmuş proqramlar üçün məsul olan heyət istisna olmaqla, USAID-in birbaşa işə götürülən bütün işçiləri qlobal miqyasda inzibati məzuniyyətə göndəriləib”. Agentlik eyni zamanda ABŞ-da 2000 iş yerini ləğv edəcək işçi sayının azaldılması prosesinə başlayıb. Bu, o deməkdir ki, USAID-in hazırda məzuniyyətə göndərilən Vaşinqtondakı işçilərinin çoxu tezliklə işlərini itirəcək.Tramp tərəfindən təyin edilən və hazırda USAID-i idarə edən administrator müavini Pit Marokko xaricdə olan USAID işçiləri və onların ailələrinin səyahətlərini təşkil etmək məqsədilə, əsasən ABŞ-da çalışan təxminən 600 işçinin hələlik işdə saxlamağı planlardırdığını bildirib. Bununla da, Vaşinqtondakı qərargahını bağlamaq və bütün xarici yardımları dondurmaq cəhdindən sonra bütün dünyada minlərlə yardım və inkişaf proqramlarına son qoymaq da daxil olmaqla agentliyin ləğvi yolunda bir aydır davam edən səylər güclənir. Tramp və Mask USAID-in fəaliyyətini israfçılıq hesab edir və onun liberal gündəmi irəlilətdiyini iddia edirlər. Dövlət qulluqçularının həmkarlar ittifaqları, USAID podratçıları və digər maraqlı tərəflər tərəfindən açılan məhkəmə iddialarında deyilir ki, Konstitusiyaya görə, administrasiya qanunvericilərin təsdiqi olmadan müstəqil bir agentliyi və ya Konqres tərəfindən maliyyələşdirilən proqramları ləğv etmək səlahiyyətinə malik deyil. Tramp administrasiyasının bu səyləri ABŞ-ın uzun illərdən bəri xaricdə yardım və inkişaf işlərinin regional sabitliyi və iqtisadiyyatı gücləndirməklə bunun milli təhlükəsizliyə xidmət etdiyi və beynəlxalq nüfuz qazanmaq üçün “yumşaq güc” vasitəsi olduğuna dair siyasətini alt-üst edir. İşdən çıxarılma və inzibati məzuniyyət bildirişlərindən əlavə, ötən həftə yüzlərlə USAID podratçısına adları qeyd edilməyərək, işdən çıxarıldıqlarına dair məktublar göndərilib. İşçilər qeyd edirlər ki, USAID podratçılarına göndərilən bu ümumi bildirişlərdə ad və vəzifələrinin qeyd edilməməsi, işdən çıxarılan işçilərin işsizlik müavinəti almasını çətinləşdirə bilər.
USAID ilə bağlı ikinci məhkəmə işində isə başqa bir hakim xarici maliyyələşdirmənin dondurulmasını müvəqqəti dayandırıb və ötən həftə administrasiyanın onun məhkəmə qərarına baxmayaraq, yardımları saxladığını bildirib. Hakim administrasiyaya dünya üzrə proqramlara maliyyənin ən azı müvəqqəti bərpa olunmasını əmr edib. Amma Tramp hökuməti bua qarşı da mübarizəni davam etdirir. Məsələ burasındadır ki, USAID-in getdikcə dünya üzrə yeni cinayətləri üzə çıxarır. Buna daha bir misal USAID-in Qərbi Balkan regionunda fəaliyyətidir. Agentliyin təkcə 2020-2024-cü illərdə region ölkələrində 1,7 milyard dollar xərclədiyi bildirilir. USAID qeyd olunan illərdə Serbiyada 209 milyon dollar, Bosniya və Herseqovinada 402 milyon dollar, Şimali Makedoniyada 290 milyon dollar, Monteneqroda 77 milyon dollar, Albaniyada 189 milyon dollar və Kosovoda 537 milyon dollar xərcləyib.
ABŞ rəhbərliyi ötən dövrdə USAID və Demokratiya üçün Milli Fondun (NED) xətti ilə Serbiyadakı müxtəlif qeyri-hökumət təşkilatlarını maliyyələşdirib, bir çox qurumlara və layihələrə donor olub. USAID Serbiyada iş yerlərində müxtəliflik, bərabərlik və inkluzivlik proqramlarının inkişaf etdirilməsi layihələrinə isə 1,5 milyon dollar sərmayə yatırıb. Serbiya Milli Assambleyasının sədri Ana Brnabiç deyib ki, USAID tərəfindən maliyyələşdirilən qondarma araşdırma mediası sistemli şəkildə ölkəyə böyük ziyan vurub: “İndi aydın oldu ki, müstəqil media deyə bir şey yoxdur. Həmin media orqanları və orada işləyən insanlar kifayət qədər asılı idilər. Onlar sadəcə olaraq ABŞ administrasiyasından asılı idilər. Vəziyyəti daha da pisləşdirmək üçün Amerika vətəndaşları tərəfindən seçilən ABŞ administrasiyasına deyil, dərin dövlət adlandırılan administrasiyaya bağlı idilər”. O bildirib ki, ABŞ rəsmiləri belə bir tələb irəli sürərsə, Serbiya USAID-in bu ölkədə xərclədiyi vəsaitlərin təyinatını araşdıracaq. USAID Bosniya və Herseqovinada da bu cür “layihələri” maliyyələşdirib. Bosniya və Herseqovinanın Serbska Respublikasının Prezidenti Milorad Dodik deyib ki, USAID Bosniya və Herseqovinada sabitliyi pozmağa çalışıb, media və qeyri-hökumət təşkilatlarını maliyyələşdirilməsinə 402 milyon dollar xərcləyib. O, 40 min nəfərin USAID-dən maliyyə vəsaiti alması barədə məlumatı olduğunu bildirib, serb səlahiyyətli qurumlarının agentliyin kimi və necə maliyyələşdiyini araşdıracağını vurğulayıb: “USAID uydurma bədxassəli təsirlə mübarizə adı altında ABŞ-ın hazırkı Prezidenti Donald Trampa qarşı mübarizəni maliyyələşdirmək üçün Amerika xalqının pulundan istifadə edib. Onlar özlərini sülh və insan haqları uğrunda döyüşçü kimi təqdim etsələr də, əslində amerikalı vergi ödəyicilərinin pullarını soyurdular və mədəniyyətimizi, inancımızı və ənənəmizi alçaltmağa cəhd edən təbliğata sərmayə qoyurdular”. Slovakiyanın baş naziri Robert Fitso isə bəyan edib ki, hökumət ABŞ-dan USAID-in bu ölkədə qeyri-hökumət təşkilatlarına və media orqanlarına ayırdığı qrantlar barədə məlumat almaq istəyir: “Danılmazdır ki, USAID-in vəsaitləri Slovakiyada siyasi məqsədlər - siyasi sistemi pozmaq və müəyyən siyasi partiyalara üstünlük vermək üçün istifadə edilib”. Xatırladaq ki, USAID 120-dək ölkədə humanitar, səhiyyə və digər proqramlara nəzarət edib. Agentlik təkcə 2023-cü ildə ümumi ayırmalarla 40 milyard dollardan çox vəsaiti idarə edib.
Samirə SƏFƏROVA
