İbtidai insan-hay sürüsünün növbəti canlısı (genetik tədqiqatlar üzrə nümayəndəsi - “Ermənistan EA-nın Molekulyar biologiya institutunun professoru Levon Yepiskoposyan”) dünyaya haray salmışdı ki, hay toplumunun irsi-genetik yaşı 6000 ildən çoxdur və bu sürünün Aralıq dənizi hövzəsi - Balkan yarımadasından Cənubi Qafqaza sürülməsi barədə arxeoloq-tarixçilərin təsdiqini tapmış mülahizələri (“Balkan nəzəriyyəsi”) həqiqətə uyğun deyil, yəni “haylar Cənubi Qafqazın kökənli tayfalarından olub. ”Bu saxta və uydurma məlumatlar beynəlxalq çap nümunələrində - “Current Biology”, “Human Geneties”, “Human Biology”, “Molecular Genetics and Genomics”... jurnallarında işıq üzü görüb...
Təbii ki, hay kilsəsi bunula kifayətlənmir...
Bəşər tarixşünaslığında görkəmli alimlərin qəbul etdiyi “Balkan nəzəriyyəsi” (e.ə.V əsrdə yaranmış “Frakiyadan köçürülən haylar-friqiyalılar barədə” elmi konsepsiya) təsdiqini tapdığından, beynəlxalq elmi ictimaiyyət tərəfindən geniş yayıldığından və müqtədir həmrəyçilərin sırası sıxlaşdığından hay kilsəsi və ibtidai hay sürüsü bu təkamül, eləcə də yayılma təliminə qarşı əsassız və saxta uydurmalarının təbliğini gücləndirir, bu sahədə nəşrlərini artırır, “beynəlxalq tərkibli mötəbər alimlərin təsdiqi” ilə təsəlli tapırlar.
Eramızdan əvvəl 484-425-ci illərdə yaşamış qədim yunan alimi Q.Herodot məşhur “Tarix” əsərində irəli sürdüyü (o, Frakiya, Misir, Anadolu yaylası (Kiçik Asiya) və Qara dəniz ətrafına səyahətlər etmiş, Balkan yarımadasında Furiya koloniyasının salınmasının iştirakçısı olmuş, əsərində Yunan-Fars müharibəsini geniş işıqlandırmışdı) və artıq dünya elmi ictimaiyyəti tərəfindən qəbul edilmiş “Balkan nəzəriyyəsi”nə görə, protohayların sələfləri kimi müasir haylar-ibtidai insan sürüsü Balkan yarımadasının cənubunda, Frakiya təbii-coğrafi və tarixi ərazisində e.ə. I minillikdə (qədim Misir dövlətinin Yunan sülaləsi hakimiyyətində) salınmış yunan koloniyalarına Afrika qitəsinin şimal-şərqindəki Həbəş dağlıq yaylası, Tana gölü və Nil çayı hövzəsindən hərbi-siyasi təbəddülatların nəticəsində köşürülmüş qəbilələrin-tayfaların (tiqr, tiqran, tıqrau, ayk...) əsasını təşkil edib və həmçinin Yunan-Fars müharibələrində də onlardan istrifadə olunub.
“Frakiyadan köçürülən haylar-friqiyalılar barədə” elmi konsepsiyanın əsaslandırılması ilə bağlı Q.Herodotdan başqa digər yunan alimlərindən Fukidid (e.ə.460-400, tarix elminin əsasını qoyanlardan biri, şahidi olduğu “Pelopennes müharibəsi” (8 kitab), “Anabasis” əsərlərinin müəllifi), Ksenofontun (e.ə.430-434, Yunan və Fars tarixinə dair əsərlər yazıb -“Yunan tarixi”, “Kiropediya”...), Feopompun (e.ə.380-315, “Yunan tarixi” kitabı...) da Yunan-Fars müharibələrində iri koloniyalardakı muzdluların (Afrikadan köçürülənlərin) döyüşlərdə iştirakından bəhs etmələri qiymətli tarixi mənbə kimi qəbul edilir.
Antik-qədim dövr alimlərinin yuxarıda adı çəkilən əsərlərində yer alan “Balkan nəzəriyyəsi”nin əsasını təşkil edən elmi-nəzəri mülahizələri sonraki mərhələdə başqa tədqiqatçılarının (Maksimilian Dunker (1811-1886), AFR, Tyubingen Universitetinin professoru, qədim Yunan tarixinə dair “Qədim dövr tarixi”əsəri; Eduard Meyer (1855-1930), Berlin Universitetinin professoru, Qədim dövr, Misir və Yunan tarixinin öyrənicisi, 5 cild “Qədim dünya tarixi” kitabı; V.P.Buzeskul (1858-1931), akademik, Xarkov Universitetinin professoru, “Yunan tarixinə giriş” (1903), “Yunan tarixinin qısa xülasəsi” (1910) monoqrafiyaları...) da nəzəri-təhlil obyektinə çevrilib.
Həm qədim dövr, həm də son yüzilliklər kəsimində antik tarixi mərhələ tədqiqatçılarının müdafiə etdikləri “Balkan nəzəriyyəsi” tarixi-coğrafi Frakiya ərazisindən Ön Asiya regionuna, Anadolu yaylasının şərq hissəsinə və Dəclə-Fərat çaylarının mənbəyi hövzəsinə e.ə. I minilliyin sonu və eramızın ilk əsrlərində Yunan və Fars dövlətlərinin himayəsi altında köşürülmüş protohay-ibtidai insan sürüsünün etnogenetik irsi və morfocoğrafi şəraitinin qiymətləndirilməsi baxımdan daha dəqiq, dəyərli elmi-nəzəri nəticələrə əsaslanması şübhə doğurmur.
Tarixi-coğrafi ərazi kimi Frakiya Qara, Mərmərə və Egey dənizləri hövzəsini, Balkan yarımadasının cənub hissəsini tutmaqla 1923-cü ildə I Dünya müharibəsinin nəticələrinə dair Lozanna sülh müqaviləsinin şərtlərinə görə 3 dövlət arasında bölünərək, şimali Frakiya və ya Yuxarı Frakiya ovalığı - Bolqarıstan, qərbi Frakiya – Yunanıstan, şərqi Frakiya, dünyanın ən böyük meqapolisi - İstanbul şəhəri yerləşən hissə (“Rumeli”-“Romalıların torpağı”) – Türkiyə Cumhuriyyəti sərhədləri hüduduna aid edildi.
Göründüyü kimi, hər üç ölkədə hay sürüsünün geniş yayılmasının bir tarixi kökü də yunan koloniyalarının bu bölgədə salınması və protohay sürüsünün bu ərazilərdə yerləşdirilməsi amili ilə sıx bağlıdır.
Digər tarixi səbəb isə daha önəmlidir.
E.ə. I minillikdə Qara dənizin şimal hissəsini tutan geniş düzənliklərdə, Dnepr və Dunay çaylarının mənsəb ovalıqlarında yaşayan türkdilli Kimmer-İskit-Sak tayfalarının qəbilə-icma birliklərinin əsasında qüdrətli bir dövlətin yaranması və bu dövlətə qarşı Yunan-Roma imperiyasının hərbi-siyasi təcavüzünün davamlılığı barədə antik-qədim dövr səlnaməçilərinin əsərlərində məlumatlar verilir. Kimmer-İskit-Sak dövlətinin geniş-düzən ərazilərinə hücumların ön sıralarında Yunan koloniyalarının muzdlularının (o cümlədən protohay sürüsünün) olması, Hind-Avropa dil qrupuna aid olan etnik azlıqların (haylar özlərini bu qrupa aid edir) iştirak etməsi antik yunan şairi-mütəfəkki Homerin (e.ə. IX-VIII əsrlər) İliada” və “Odisseya” poemalarında ətraflı təsvir edilir. Digər qədim dövr yunan filosofu-təbibı Hippokrat (e.ə.460-430-cu illər) ömrünün xeyli hissəsini Ön Asiya, Anadolu yaylası və Qara dəniz ətrafındakı Kimmer-İskit-Sarmat tayfalarına səyahət edərək, “Hava, su və yer haqqında” əsərində dəniz hövzəsindəki məskunlaşma bölgələrinə köçürülənlərin, eləcə də kökənli xalqların (etnik-əhali qruplarının) bioloji-fizioloji, irsi xüsusiyyətlərinə təbii mühitin təsirini qiymətləndirib. Eramızın I əsrində yaşamış Roma tarixçisi Kvint Kurtsiy Rufun (I əsr) 10 cildlik “Böyük Aleksandr Makedoniyalının tarixi” əsərinin I-II cildləri sərkərdənin Kiçik Asiya hərbi yürüşlərinə həsr edilib və bu yürüşlərdə Frakiya muzdlularının, Yunan ordusunun həbəş-misirli döyüşçülərinin (o cümlədən, Hind-Avropa dil qrupuna aid protohay qəbilə üzvlərinin-Q.Y.) iştirakını bildirən müəllif qeydlərinə rast gəlinir.
Belə qənaətə gəlmək olur ki, e.ə. I minillikdə müasir hayların ulu əcdadlarının-protohay sürüsünün əsasını təşkil edən tiqr, tiqrau, tiqran qəbilələrinin xələfləri olan haylar (ayklar) Balkan yarımadasından iki istiqamətə - Qara dənizin şimal hissəsi (İskit çarlığı ərazilərində, Dunay və Dnepr çaylarının mənsəb hövzələrində) boyunca və Anadolu yaylasına yayılması artıq antik tarixi məlumatlarda, sonrakı mərhələdə isə “Balkan nəzəriyyəsi”ndə öz təsdiqini tapır. Bu dünyəvi nəzəri mülahizələrin meydana gəlməsində və təşəkkül tapmasında (Frakiyadakı Yunan-Roma koloniyalarından muzdluların, Hind-Avropa dil ailəsinə mənsub etnik tayfaların Fərat-Dəclə çaylarının yuxarı hövzələrinə, Qara dəniz ətrafına, Cənubi Qafqaza miqrasiyası ilə bağlı) həm də Qərbi Avropa arxeoloqları-tarixçilərinin (rus və alman dilçisi, Balkanşünas (Balkan dillərinin etimologiyasının, antrotoponimlərinin tədqiq üzrə) Maks Yulius Fasmerin (1886-1932) 1906-1909-cu illərdə qələmə aldığı “Yunan-Slavyan etüdləri”; skif-sarmat dövrü (e.ə. I minillik) tədqiqatçısı, MDU-nin Çöl-Skif ekspedisiyasının rəhbəri, sovet-rus arxeoloqu, professor B.N.Qarakovun (1899-1970) 1947-ci ildə yazdığı “Skiflər” monoqrafiyası, 1954-ci ildə çap etdirdiyi “Avropa hissəsindəki çöl və meşə-çöl zonasında (Qara dəniz hövzəsi) Skif dövrünün etnik və mədəni həyatı” məqaləsi; antik dövr ellinizmi, Qara dəniz hövzəsinin qədim tarixi üzrə məşhur rus və amerikalı alimi M.İ.Rostovtcevin (1870-1952) “Skiflər və Bosfor” (1925) nəşri...) əsərləri, elmi-nəzəri tədqiqatları da mühüm rol oynayıb.
Artıq dünyanın mötəbər elmi dairələrı və ictimaiyyəti tərəfindən təsdiq edilmiş bu tarixi bilgilərin geniş yayılması, tərəfdarlarının çoxalması, hay sürüsünün etnogenezisi və protomorfoloji mənsubiyyəti barədə elmi-nəzəri mühakimələrin sübut olunması mürtəce-dinsiz hay kilsəsini və hay sürüsünü yeni uydurma, saxta məlumatları təbliğ etməyə, həqiqi elmi nəzəriyyəni inkarlamağa yönəlik fəaliyyət sərgiləməyə məcbur edib. Son onilliklərdə bu istiqamətdə ardıcıl olaraq uydurma mülahizələr, bu mövzuya həsr edilmiş yığıncaqlar, beynəlxalq muzdluların iştirakı ilə müzakirələr... dövriyyəyə qatılır, nəşrlər hazırlanır. Hay kilsəsi çalışır ki, dünya elmi tərəfindən təsdiqini tapmış “Balkan nəzəriyyəsi” nəyin hesabına olursa-olsun inkar edilsin, nəzəriyyənin təsdiqi əsaslarına qarşı uydurma və saxta nəticələr qəbul edilsin, ibtidai insan-hay sürüsünün etno-morfo genezisinin Afrika-Balkan yarımadası mənbələri əvəzinə, bu canlıların guya ilkin, doğma məskənlərinin “Erməni dağlıq yaylası” və Kiçik Qafqaz dağlıq ərazisi olduğu barədə qondarma xülyaları yer tutsun.
Məhz bu amil hay sürüsünü 2019-cu ilin yanvar ayında İrəvan şəhərində Elmlər Akademiyasının Etnogenetika institutu tərəfindən “erməni mənşəyinin genetikası” mövzusunda yığıncaq keçirməyə məcbur etdi. Həmin toplantında 18 illik icra tarixi olan, Türkiyə Cumhuriyyəti, Cənubi Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazilərinin ayrı-ayrı guşələrində (Bəyazid, Xoy, Maku, Salmas, Sünik... vilayətlərində) genetik araşdırmalar aparılan “Tarixi ermənistanın genetik kartoqrafiyası” layihəsi təqdim edildi və bildirildi ki, zaman bizim əleyhimizədir, ərazimiz, genetik və mədəni tariximiz barədə, genetik keçmişimizlə bağlı daha çox məlumat yaymalıyıq, hansı ki, bu indi itirilməkdədir...
Nəzərə alınıb ki, bu nəticələrin xarici ölkələrdən olan həmkarlar tərəfindən təsdiq edilməsi üçün fəaliyyətləri genişləndirmək zəruridir. Çünki “ermənilər dünyada yeganə xalqdır ki, genetik mənsubiyyətini qoruyub saxlayıb”.
Dünyada bənzəri olmayan düşmən olsalar da, bu sözləri ilə razılaşmamaq olmur...
Hay sürüsünün başqa bir üzvü, erməni donorlar reyestrinin rəhbəri Miqran Nazaretyanın fıkrincə, “erməni” geni yoxdur, min “erməni” bir-birindən tamamilə fərqlidir, nəinki min britaniyalı...
Şərqi Afrikanın mürəkkəb mühitə malik təbii-coğrafi, iqlim şəraitində təşəkkül tapan ibtidai-insan-protohay sürüsünün e.ə. IV-II minilliklərdə Nil çayı vadisi və Qırmızı dəniz hövzəsi boyunca tarixi-böyük miqrasiya edərək Aralıq dənizi ərazilərinə paylanması, e.ə. II və I minillikdə Balkan yarımadasından Anadolu yaylasına, Qara dəniz sahillərinə, Qafqaz regionuna... yayılması nəticəsində, fərqli təbii mühitin əvəzlənməsi şəraitində, təbii ki, etnogenetik irsin dəyişilməsi, fizioloji-morfoloji əlamətlərin yenilənməsi mümkün olub, lakin ilkin genetik irsin alt qatları də qorunub saxlanılmaqla.
Bu etnogenetik dəyişilmə ibtidai protohay sürüsünün (tiqr, tiqrau, tiqran... qəbilələri timsalında) xələfləri olan müasir hay sürüsünün etno-morfo timsalında aydın görünür...
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
R.S. İbtidai insan-hay sürüsünün antik-genetik sələfləri olmuş tiqran, tiqr, tıqrau... qəbilələrinin Həbəş dağlıq yaylasında məskunlaşdıqları ərazidə və müasir Həbəşistan Federativ Respublikasının inzibati-ərazisinə daxil olan Tıqrau Muxtar Vilayəti son onillikdə seperatizm-terrorçu hərbi fəaliyyətlərini gücləndirərək, mərkəzi hakimiyyətə qarşı dövlətin parçalanmasına yönəlik təzyiqlərini artırmaqdadır. 2021-ci ilin oktyabr ayının 27-də “Tıqrau Azadlıq Cəbhəsi”nin silahlıları Həbəşistanın şimal əyalətlərini-Amxara və Afar vilayətlərini işğal edərək dinc sakinlərə qarşı hücumlar və amansız qətliamlar törədib, hakimiyyət qüvvələrinin məntəqələrinə silahlı basqınlar ediblər...
