Son dövrlər Qarabağ məlikləri məsələsi tez-tez gündəmə gəlir, hətta Ermənistan rəhbərliyi dəfələrlə Qarabağ məliklərinin “erməni kökənli” olduqlarına işarə vurub və iddia edib ki, onlar indiki Qarabağ ermənilərinin “ulu keçmişidirlər”.
Qarabağda neçə məliklik olub və onların ermənilərlə hansı genetik bağları var?
Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, “Mosfilm”in direktoru Karen Şahnazarov bir neçə gün əvvəl Azərbaycan mətbuatına müsahibəsində özünü Qarabağ məliklərinin nəslindən olan “erməni” adlandırıb. Tarixçilərin verdiyi bilgilərə görə, Qarabağda beş məliklik olub - Dizaq, Gülüstan, Vərəndə, Xaçın və Crabert.
Ənvər Çingizoğlu: “Qarabağ məlikləri çarın məlum fərmanından sonra qriqoryanlığı məcburiyyət qarşısında qəbul ediblər”
Tanınmış tarixçi-etnoqraf Ənvər Çingizoğolu bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, Qarabağ məlikləri erməni deyil, lakin Çar Rusiyasının Qarabağı istila etməsindən sonra onların zorən erməniləşdirilməsi prosesi həyata keçirilib. O qeyd etdi ki, imperator I Nikolayın 11 mart 1836-cı il tarixli fərmanına əsaslanan Rusiya Senatının 10 aprel 1836-cı il tarixli Əsasnaməsinə görə, Alban Həvari kilsəsinin müstəqilliyi ləğv edilib və o, erməni qriqoryan kilsəsinin idarəçiliyinə daxil edilib. Alban kilsəsi 1836-cı ildə Rusiya tərəfindən erməni qriqoryan kilsəsinin tabeliyinə verilərək fəaliyyəti tam dayandırılıb.
“Dizaq məliklərindən başlayaq. Dizaq məliklərinə aid olan Məlikyeqanovlar və ondan sonrakı Məlikaslanovlar bir nəsildirlər. Onlar Loru-Pəmbək qəzasından Qarabağa gəliblər və onların əsilləri vaxtilə ora gəlmiş hun-qıpçaqdır. Gördüyümüz kimi, Dizaq məlikləri hun-qıpçaq nəslindəndir və onların ermənilərlə heç bir genetik bağlılığı yoxdur.
İkincisi isə Vərəndə məlikləridir ki, onlar da Məlikşahnazarovlardır. Onlar Göyçəyə Xilat ətrafından gəlib məskunlaşıblar, sonra isə Qarabağa köçüblər. Bunlar da erməni mənşəli deyillər.
Gülüstan məliklərinə isə Məlikusubovlar deyirdilər. Gülüstan məlikləri mənşəcə, soykök etibarilə udidilər, onlar Qarabağa Şirvandan – Qəbələ ətrafından, Nicdən köçüb məskunlaşıblar. Crabert (Çiləbörd, Çalaberd, Çələbiyurd) məlikləri isə Zəngəzurdan - Qafan ətrafından Qarabağa köçüblər. Onların da əsilləri Əxlatdan, Xilatdan gəlib. Onlar rumludurlar. Xaçın məlikləri yerli albanlardır, bunlar tarixən bu yerlərdə yaşayıblar. Onların əsilləri-nəsilləri orta çağlardan Xaçın mahalını idarə ediblər. Bunlar kök etibarilə təmiz albandırlar.
Qarabağ məlikləri çarın məlum fərmanından sonra qriqoryanlığı məcburiyyət qarşısında qəbul ediblər, bununla da onlar təriqət baxımından ermənilərlə bir təriqətdirdir, amma soykök etibarilə məliklər qətiyyən erməni deyillər. Qriqoryanlığa görə də ermənilər Qarabağ məlikliklərini əsassız olaraq öz adlarına çıxırlar, onların erməni olduqlarını iddia edirlər.
Qeyd etdiyim kimi, ruslar Qarabağa gələndən sonra Rusiya çarının xüsusi fərmanı ilə Qarabağ məliklərini qriqoryan kilsəsinə daxil ediblər. Amma buna qədər özlərinin xüsusi kilsələri, ortadoks dinləri vardı. Söhbət alban kilsəsindən gedir”.
Qasım Hacıyev: “Qarabağda mövcud olan bu beş məlikliyin heç biri erməni olmayıb və onların “erməni” adlandırılması da səhvdir”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Qafqazşünaslıq İnstitutunun ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev də bildirir ki, Qarabağ məlikləri erməni deyil: “Ermənilər XX əsrin əvvəllərində bir məsələ qaldırıblar ki, guya Qarabağ ərazisindəki məlikliklər “erməni məlikləri” olub və həmin məlikliklər yarananda “erməni dövlətinin əsasını” təşkil edib (?). Guya ki, Qarabağ xanlığının bütün sahibkarları bunlar imiş. Bu saxta iddialarla ermənilər əvvəl Çar Rusiyasına, sonra isə rəsmi Moskvaya müraciət edirdilər ki, “bu ərazilərdə qədimdən bizim babalarımız yaşayıb, onlar erməni məlikləri olub”. Əlbəttə, bu, kökündən tamamilə yanlış bir məsələdir. Qarabağ məliklərinin ümumiyyətlə erməni olması iddiası tamamilə yanlışdır. Onu da vurğulayım ki, hətta 1895-ci ildə də ermənilər Rusiya qarşısında məsələ qaldırmışdılar ki, “Qarabağdakı məliklər bizim babalarımızdır, onlar erməni dövlətinin əsasını yaradıblar”. Rusiyaya başqa uydurma, mifik düşüncələr əsasında müraciətlər də edirdilər ki, guya Qarabağda onların başqa “qədim dövlətləri” də olub (?). Bununla da ermənilər onlarla heç bir əlaqəsi olmayan Qarabağ məliklərinin dövlətçilik ənənələrini öz adlarına qələmə verirdilər. Ermənilər daha böyük həyasızlıq edərək, Pənahəli xanı, İbrahimxəlil xanı kənarda qoyaraq, Qarabağ xanlığını nəzərə almayaraq, iddia ediblər ki, burada “dövlətçiliyin əsasını ermənilər qoyub”. Hətta belə yanlış, cəfəng iddia irəli sürüblər ki, guya Kürəkçay müqaviləsi Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanla Rusiya arasında yox, “erməni” məlikləri ilə Rusiya arasında imzalanıb. Amma tarixi faktlar, həmin müqavilələr, bütün araşdırmalar göstərdi ki, nə Kürəkçay, nə Gülüstan, nə də Türkmənçay müqavilələrinin imzalanmasında bir nəfər də olsun məliyin adı yoxdur.
Ümumiyyətlə, bu məliklər kimlər idi? Qarabağ ərazisində beş məliklik vardı. Məlik sözü ərəb sözüdür, mənası mülk sahibləri deməkdir. Beləliklə, xırda mülk sahibləri olan məliklər Qarabağ xanına tabe idi və onlar xanın bütün ilxısını saxlamağa, ona bac-xərac, lazım gələndə orduya adamlar verməyə borclu idilər. Hər bir dövlətin tərkibində müxtəlif inzibati ərazi bölgüləri olduğu kimi, Qarabağda da ayrı-ayrı yerlərdə yaşayan məliklər bu inzibati qurumun içində xalqın bir hissəsini təşkil edirdilər. Yəni xalqın içərisində idilər. Bunlar Xaçın, Dizaq, Çiləbörd, Gülüstan və Vərəndə məliklikləri idi. Hətta ermənilər onları “Xəmsə məlikləri” adlandırırlar. “Xəmsə” də fars sözüdür, beşlik deməkdir. Qarabağda mövcud olan bu beş məlikliyin heç biri erməni olmayıb və onların “erməni” adlandırılması da səhvdir, bu məliklərin ermənilərlə heç bir genetik bağlılığı yoxdur, onlar xristian-alban məlikləri idilər, onlar erməni deyil. Tarixən Qafqaz xalqları ilə bir kökdən olan albanlar yalnız dininə görə sonralar digər xalqlardan fərqlənirdilər. Yəni Azərbaycanın çox yerində müsəlmanlıq qəbul olunanda bu ərazilər ki, xilafət tərəfindən zəbt edilmişdi, burada İslam dinini qəbul etdirmişdilər. Bu ərazinin bir hissəsini İslamı qəbul edən müsəlmanlar təşkil edirdi, amma dağlıq ərazidə yaşayan alban-xristianlar müsəlman dinini qəbul etmədilər. Çünki o vaxt xilafət onları dinlərini dəyişməyə məcbur etmirdi və əgər vergi verərdilərsə, həmin hissə öz dinində qala bilərdi. Bu, başqa ərazilərdə də belə olub. Eyni zamanda, Qarabağda məliklər öz dinlərində - xristianlıqda qalmaq üçün vergi verməyə başladılar. Beləliklə, ərəb xilafəti onlara dəymədi və bu xalq iki yerə bölündü, bir hissəsi xristianlıqda qalan, bir hissəsi isə müsəlmanlığı qəbul edən albanlar kimi qaldı”.
Q.Hacıyevin sözlərinə görə, qədim dövrlərdə albanlar bir çox tayfadan ibarət olub, o cümlədən də əksəriyyətini türklər təşkil edib. Müsahibimiz qeyd etdi ki, Çar Rusiyası dövründə yox, əsasən sovet dövründə ermənilər məliklərin adlarından istifadə edərək Qarabağa qarşı əsassız ərazi iddialarını ortaya qoydular. “Onların bu əsassız iddiaları isə havadan asılı qaldı. Çünki Qarabağ məliklərlərinin heç biri erməni mənşəli deyildi. Qarabağ məlikləri tarixdə olub, amma dediyim kimi, onların ermənilərlə heç bir bağlılığı yoxdur. Bu gün də Qarabağ məliklərinin davamçıları var. Ən məşhurları isə Şahnazarovlardır (Məlikşahnazarov), başqaları da var. Vaxtilə Xaçın knyazlığının da Həsən Calali kimi tanınmış şəxsiyyətləri olub. Bir məqamı da deyim ki, 1836-cı ildə rus çarının fərmanı ilə alban xristian kilsəsi bir dini mərkəz kimi ləğv olundu və onun səlahiyyətləri erməni qriqoryan kilsəsinə verildi. Çünki onlar dini saxlamışdılar. Erməni qriqoryan kilsəsi də alban kilsəsinin varidatını mənimsədi, yazılarına sahib oldular və bundan sonra çoxlu saxtakarlıq yaratdılar. Alban kilsəsi ləğv edildikdən sonra onlar ermənilərlə bir dini mərkəzdə - qriqoryan kilsəsində birləşdikləri üçün ermənilər albanları da erməni kimi qələmə verməyə başladılar. Hətta ermənilər bizim ərazilərə köçürüldükdən sonra dövlət yaratmaq iddialarını ortaya qoymağa başladılar və o zaman albanların adından müracət edərək “biz dövlət yaratmaq istəyirik” fikrini ortaya atdılar. Əslində, ermənilər bununla albanları öz çirkin məqsədlərinə alət etmək niyyəti güdürdülər”.
Q.Hacıyev vurğuladı ki, qriqoryan təriqətinin təsiri altında Qarabağda yaşayan albanlar özlərini “erməni” kimi təqdim etməyə başlayıblar. Onun sözlərinə görə, qriqoryan kilsəsi bizim ərazimizdə dövlət yaratmaq üçün həm qarabağlı xristian albanlardan, həm Hindistandan köçürülən qaraçılardan, həm də İrandan gətirilən fars kökənli insanlardan istifadə ediblər, onlar bunların hamısını “qriqoryan bayrağı” altında birləşdirərək, bunları “erməni qriqoryanlar” kimi təqdim ediblər. “Xarici müəlliflərin, o cümlədən də Şopenin əsərlərində Qarabağa köçürülən ermənilərin kimlər olduğu və onların haradan bu əraziyə köçürüldüyü barədə məlumatlar var. Gərək ki, Şopenin, ya da Qlinqanın əsərindədir, yazılır ki, Qarabağda yerləşən bir milyon üç yüz min “erməni” deyilənlərin 300 minini bura biz köçürmüşük. Məlum olur ki, xarici tarixçilər də o dövrdə bu əlalinin 1 milyonunun alban olduğunu bilirdilər. Sonra onlar qriqoryan dini altında özlərini “erməni” kimi tanıyıblar, “erməni” kimi qələmə veriblər. Ona görə də Ermənistanda yaşayan ermənilər özləri ilə Qarabağ “erməniləri” arasında fərq qoyur, onları dönmə ermənilər adlandırırlar. Həqiqətən də Qarabağ “erməniləri” erməni deyil və onların əcdadları xristian albanlardır” - deyə Q.Hacıyev bildirdi.
İradə SARIYEVA
