Banklarımız xaricdən daha çox maliyyə asılılığına düşür

Tarix: 12.08.2015 / 02:32
Bölmə: İqtisadiyyat

Bank sektorunda son vəziyyətin təhlili onların xarici borcunun həcminin xeyli artdığını üzə çıxarır. Bunun hansı səbəblərdən qaynaqlanması ilə bağlı ekspertlər tərəfindən müxtəlif fikirlər səslənir. Hesab olunur ki, banklar tərəfindən maliyyə ehtiyacların qarşılanması üçün xaricə daha çox üz tutulması indiki vəziyyəti yaradıb. Lakin bankların xarici borcunun artmasında təkcə bu amil rol oynamır.

Bu barədə danışmazdan öncə bildirək ki, 2015-ci il iyulun 1-nə Azərbaycanda fəaliyyət göstərən bankların xarici öhdəlikləri 6 milyard 629,1 milyon manat təşkil edib ki, bu da ilin əvvəlinə olan göstəricidən 33% çoxdur. Hesabat dövründə Azərbaycan banklarının ümumi xarici aktivləri 4 milyard 386,6 milyon manat təşkil edib ki, bu da 2015-ci ilin əvvəlinə olan göstəricidən 39,1% çoxdur. İyun ayında bankların xarici aktivləri 6,1% azalıb. Qeyd edək ki, Azərbaycanda bankların xarici öhdəlikləri qeyri-rezidentlərdən cəlb edilən kreditlər, qeyri-rezidentlərdən cəlb edilən depozitlər, qeyri-rezidentlərə yerləşdirilmiş qiymətli kağızlar hesabına formalaşır. Hələlik isə yaranmış vəziyyət bankların xarici borclarının artmaqda olduğunu göstərir. Mərkəzi Bankın son devalvasiya qərarı da kommersiya banklarının borc öhdəliklərini xeyli artırıb. Belə ki, cari ilin fevral ayının 1-nə olan məlumata görə, banklar əhalidən təkcə xarici valyutada 3,627 milyard dollar (0,7844 məzənnəsi ilə 2 milyard 845 milyon manat) əmanət, xarici banklardan və beynəlxalq təşkilatlardan isə 6 milyard 291 milyon dollar (0,7844 məzənnəsi ilə 4 milyard 935,6 milyon manat) kredit cəlb edib. Devalvasiyadan sonra bankların xarici valyutada cəmi borcları artıb. Borcların yarıdan çoxu xaricdən alınan pulların payına düşür. Qeyd edək ki, banklar dollarla cəlb etdikləri vəsaitləri dollarla da kredit şəklində ayırır. Hazırda yuxarıda qeyd edilənlərdən aydın görünür ki, bankların xarici borcu xeyli yüksəlib.

Ekspertlərə görə, bankların, qeyri-bank qurumlarının xarici borc öhdəliklərinin artmasının əsas səbəbi Azərbaycanda kifayət qədər bahalı kredit siyasətinin həyata keçirilməsidir. Bahalı kredit siyasəti şəraitində banklar elə xaricdən yüksək faizlə kredit götürməkdən çəkinmir. Onu da xatırladaq ki, kommersiya bankları özlərinin maliyyə ehtiyatlarının toplanmasında mənbə kimi Mərkəzi Bankdan alınan kreditlər, əhalidən toplanan depozitlər, bank fəaliyyətindən əldə olunan vəsait və həmçinin, xarici borclanmadan istifadə edirlər. Əslində, Azərbaycanda kommersiya banklarının əhaliyə verdiyi kreditlərin böyük əksəriyyətini mərkəzləşmiş yox, xaricdən alınmış kreditlər təşkil edir. Səbəbi də ondan ibarətdir ki, xaricdən təklif olunan kreditin faiz dərəcəsi digərlərinə nisbətən ucuzdur. Bundan başqa, özəl bankların kapital əməliyyatlarında xarici investorlar da iştirak edir. Xarici investorların özlərinin də marağı var ki, kommersiya banklarının borclanması Mərkəzi Bankdan yox, birbaşa onlardan olsun. Bu onların birlikdə işləməsinə əsas verən amildir. Amma bunun mənfi tərəfləri də var. Bank sisteminin maliyyələşməsinin xaricdən getdikcə daha çox asılı olması və bunun yaratdığı təhdidə gəlincə, ekspertlər ilk növbədə diqqəti ona çəkir ki, xarici maliyyə sistemlərində baş verə biləcək və baş verən hər hansı sarsıntı yerli banklara da təsir edir. Xatırladaq ki, son dünya iqtisadi böhranı zamanı xarici maliyyələşmə səviyyəsi yüksək olan bir sıra ölkələrin maliyyə sistemlərində ciddi böhran yaşanıb, likvidlik problemləri müşahidə olunub, hətta milli valyutaları məcburi devalvasiya edilib. Hazırda yerli bankların xarici öhdəliklərinin artması dünya iqtisadiyyatında baş verənlər fonunda ciddi təhlükə mənbəyinə çevrilir. Hesab olunur ki, banklar daha çox daxili mənbələr hesabına maliyyələşməlidir. Xatırladaq ki, kommersiya bankları özlərinin maliyyə ehtiyatlarının toplanmasında mənbə kimi Mərkəzi Bankdan alınan kreditlər, əhalidən toplanan depozitlər, bank fəaliyyətindən əldə olunan vəsait və həmçinin, xarici borclanmadan istifadə edirlər. Halbuki, dünyada böhran yarandıqda xaricdən borclandığı müddətdə bankların aktivləri təhlükə altına düşür. Digər tərəfdən, xarici maliyyə institutlarından borclanmaq maliyyə-bank sektorumuzun xarici kapitaldan asılılığına gətirən amildir. Problemin çözümü üçün hesab edilir ki, ilk növbədə kredit faizləri aşağı salınmalıdır. Söhbət uzunmüddətli kreditlərdən gedir. İkincisi isə, təbii ki, istehsal və ticarətdən kənar xidmət sahələrinə uzunmüddətli kreditlərin qoyuluşu məqsədilə iqtisadiyyatın bütövlükdə qeyri-neft sektorunda mövcud risq səviyyəsinin azaldılması və bu sahədə də kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsidir. Eyni zamanda Mərkəzi Bank tərəfindən də banklara ayrılan kreditlərin miqdarının çoxaldılması zəruri şərtlərdən biri kimi çıxış edir.