Azərbaycanda maliyyə ombudsmanı institutunun yaradılması gündəmə gəldi

Tarix: 11.08.2015 / 03:32
Bölmə: İqtisadiyyat

Problemli kreditlərin miqdarını azaltmaq üçün Mərkəzi Bankın daha sərt addım atması təklif edilir

Problemli hesab edilən kreditlərin miqdarının azaldılması yönündə görülən tədbirlər hələ də istənilən nəticəni vermir. Cari il üzrə olan vəziyyət belə kreditlərin miqdarının hələ də artmaqda olduğunu üzə çıxarır. Mərkəzi Bankın kredit şərtlərini sərtləşdirməsinin problemli kreditlərin həcminin artmasının qarşısını alacağı gözlənilsə də, proqnozlar özünü doğrultmur.

Qeyd edək ki, baş bankın göstərişinə əsasən, banklara arayışsız kreditlər vermək qadağan edilib. Digər addımlar atılsa da, nəticə istənilən deyil.

Hazırda ölkədə vaxtı keçmiş kreditlərin məcmu kredit portfelində xüsusi çəkisi 6,6%-ə yüksələrək 2015-ci il iyulun 1-nə nominal ifadədə 1 milyard 338,7 milyon manat təşkil edib. Qeyd edək ki, bu il iyunun 1-nə bu göstərici 6,4%-ə bərabər olub. İlin əvvəlində isə vaxtı keçmiş kreditlərin məcmu kreditlərdə payı 5,3% olub. Deməli, problemli kreditlərin miqydarında sürətli artım var. Araşdırmalar göstərir ki, əvvəlki kimi, banklar vaxtı keçmiş kreditlər problemini daha çox inzibati üsullarla, qadağalarla və bu qəbildən olan vasitələrlə həll etmək istəyir. Belə ki, aldığı krediti vaxtında ödəməyən şəxs gələcəkdə kredit almaq imkanından məhrum olur. Vətəndaşlar böyük həcmdə kreditləri ödəmədiyi təqdirdə, bank məhkəmə qaydasında ondan girovda olan avtomobil, torpaq, mənzil və sair mülkiyyətini alır. Ancaq bu da problemin həllinə imkan vermir. Problemin burada əsas tərəfi bankların kreditlər qaytarıla bilməyəndə girov şəklində qoyulan avtomobili və ya mənzili satacaqları barədə gümanları idi. Bununla dəyən ziyanın ödəniləcəyi düşünülürdü. Amma indiki durumda həm əmlak, həm də avtomobil bazarında müşahidə edilən durğunluq banklara həmin girovu sataraq onlara dəyən ziyanı ödəmək imkanı vermir.

Vəziyyətin kəskinləşməsində isə bankların özünün günahı az deyil. Məlumdur ki, Mərkəzi Bank kreditlərin verilməsi ilə bağlı sistemi elektronlaşdırıb. Hər bir kommersiya bankı həmin sistemə daxil olaraq, orada olan məlumat əsasında kredit vermək barədə qərar qəbul edir. Lakin kommersiya banklarında bu prinsiplər gözlənilmədiyi üçün kreditin qaytarılması ilə bağlı problem yaranıb. Hətta bəzi banklar tərəfindən ödəmə qabiliyyəti olmayan vətəndaşlara belə kredit verilib.

Bank mütəxəssislərinə görə, problemin yaranmasında səbəblərdən biri də istehlak kreditlərinin çox olmasıdır. Bu kreditlər daha çox gəlirsiz məqsədlə istifadə edildiyi, biznes xarakteri daşımadığı üçün geri qaytarılmasında ciddi problemlər yaranır. Faizlərin yüksək olması da burada öz təsirini göstərmiş olur. İnsanlar uzun müddət yüksək faizlərlə əldə etdikləri kreditlərdən artıq kifayət qədər borclanıb. Hazırda hətta bir çox kredit istifadəçisi bir kreditini bağlamaq üçün digər kreditə müraciət edir. Beləliklə, borclar zəncirvari şəkildə daha da artır.

O da bəllidir ki, problemli kreditlərin yaranmasının digər səbəbi kredit faizlərinin yüksək olmasıdır. Faizlər yüksək olduğu üçün krediti müəyyən müddətdən sonra geri qaytarmaq bəzən mümkün olmur. Bu baxımdan faizlərin yüksək olması heç də kommersiya banklarının gəlir imkanlarını artırmır, əksinə, problem həcmin artmasına gətirib çıxarır. Banklarla yanaşı, vətəndaşların da problemli kreditlərin böyüməsində rolu var. Belə ki, bəzi vətəndaşlar öz ödəmə qabiliyyətini yoxlamadan kredit alır. Problemin aradan qaldırılması üçün Mərkəzi Bankın istehlak kreditləri üzrə ehtiyat normasına yenidən baxması və ehtiyat norması ilə bağlı şərtlərin daha da ağırlaşdırılması vacib sayılır. Bankların faiz dərəcələrini azaltması və çox sayda biznes kreditlərinin verilməsi olduqca vacibdir. Digər tərəfdən, kommersiya bankları üçün kredit verilən zaman vətəndaşın minimum gəliri müəyyənləşməlidir. Əks halda problemli kreditlərin miqdarı artmaqda davam edəcək.

Ekspertlər hesab edir ki, kredit götürülməsindən sonra yaranan narazılıqların aradan qaldırılması, onların ədalətli həlli üçün müstəqil qurumun olmasına da ehtiyac var. Bu fikrin tərəfdarlarına görə, Azərbaycanda hökmən maliyyə ombudsmanı yaradılmalıdır. Hazırda ölkədə maliyyə xidmətlərdən istifadə edən müştərilərin hüquqlarını qoruyan hansısa mexanizm və müstəqil institut yoxdur. Belə halların qarşısının alınması üçün, bir çox ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da maliyyə ombudsmanının yaradılması vacib sayılır. Xatırladaq ki, vətəndaşların maliyyə hüquqlarını müdafiə edən ilk maliyyə müvəkkili 1992-ci ildə Almaniyada yaradılıb. Hazırda bir çox ölkələrdə, məsələn, Fransa, Böyük Britaniya, Danimarka, İsveç, İrlandiya, Pakistan və başqa ölkələrdə fəaliyyət göstərir. MDB ölkələrində isə bu institut geniş yayılmayıb.

Tahir TAĞIYEV