Azərbaycanın maliyyə sektorunda BOKT-ların yeni dövrü...

Tarix: 05.08.2015 / 03:55
Bölmə: İqtisadiyyat

Dövrün çətinlikləri daha çox olacaq

Ölkənin maliyyə sektorunda baş verənlərin təhlili banklar və bank olmayan kredit təşkilatları (BOKT) üçün yeni mərhələnin başlandığını göstərir. Bu mərhələdə isə zəif bankların və BOKT-ların tədricən sıradan çıxması qaçılmaz sayılır. Eyni zamanda proseslər bu qənaətə gəlməyə əsas verir ki, sözügedən sahədə rəqabət mühitinin dərinləşməsinə nail olmaqla Mərkəzi Bank kredit faizlərinin də azalmasına nail olmaq istəyir.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Mərkəzi Bank manat əmanətlərinin bahalaşması və komisyon haqlarının 1%-ə salınması fonunda milli valyuta kreditlərində müşahidə edilən bahalaşmaya qarşı biznes və istehlak kreditlərinin faktiki illik faiz dərəcələri üçün yuxarı hədd müəyyənləşdirib. Banklar və bank olmayan kredit təşkilatları müştərilərə biznes kreditlərini 25%-dən, istehlak kreditlərini isə 29%-dən baha verə bilməz. Proseslər kiçik bankların bazardan çıxarılmasını qaçılmaz edir. Onlar ya birləşməli, ya da fəaliyyətini dayandırmalıdır. Ekspertlər isə hesab edir ki, konsolidasiya tədbirləri bank olmayan kredit təşkilatlarını da vuracaq. Komisyon haqlarının 1%-ə salınması və faktiki illik faiz dərəcələri üçün yuxarı limitin tətbiqi, əslində daha çox BOKT-lara təsir edir. Çünki BOKT-larda kredit faizləri banklarla müqayisədə daha yüksəkdir. Bu kredit təşkilatlarında illik faiz dərəcəsi hətta 40%-ə çatır. Onların kredit portfeli də məhduddur. BOKT-ların əsas üstünlüyü onun resurslarına əlçatanlığın asan olmasıdır. BOKT-lar həm də, banklardan fərqli olaraq, kənd yerlərində işləyirlər. Onlar müştərinin qapısına getməkdən belə çəkinmirlər. Hazırda ölkədə BOKT-ların sayı 157-dir və onların kredit portfeli ümumilikdə 591 milyon manata yaxındır. Ölkə üzrə kredit qoyuluşunun 2,9% bu təşkilatların payına düşür. Banklarda son aylarda kredit qoyuluşunun azalmasına rəğmən BOKT-larda, zəif də olsa, artım müşahidə edilir. Amma yüksək faiz siyasətinə son qoyulması BOKT-lar üçün çətinlik yaradır.

Görünür, elə bu səbəbdəndir ki, bankların ardınca bank olmayan kredit təşkilatları güzəştli kreditlər üçün Mərkəzi Banka müraciət edib. Çünki baş bankın kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin yuxarı həddinin təyin edilməsi ilə bağlı tövsiyəsindən sonra BOKT-larda ucuz resurslara kəskin ehtiyac yaranıb. Amma Mərkəzi Bank tərəfindən BOKT-ların birbaşa kreditləşdirmə təcrübəsi yoxdur. Hazırda BOKT-un əsas maliyyə mənbələri yerli və xarici investorlar, həmçinin banklardır. Bu kreditlər təşkilatlara baha başa gəlir, çünki bankların kreditləşmə mənbələrindən biri əhalinin əmanətləridir. Bank illik 10 faizlə əmanət cəlb edirsə, müvafiq olaraq, BOKT-a öz resurslarını daha yüksək faiz dərəcəsi ilə satır. Məhz bu səbəbdən maliyyə nöqteyi-nəzərindən Mərkəzi Bankın kreditlərin faizinə limit tətbiq etməsi BOKT-ların işini çətinləşdirir. İstisna edilmir ki, ümumilikdə kredit dərəcələrinin məhdudlaşdırılması nəticədə bəzi BOKT-ların bağlanmasına gətirib çıxaracaq. İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov da sosial şəbəkədə yaydığı şərhdə bu mövqeni bölüşür.

Onun sözlərinə görə, BOKT-lar tərəfindən baş banka müraciət BOKT-ların Mərkəzi Bankdan kredit cəlbinə ehtiyacının olduğunu gündəmə gətirir: "Bank olmayan kredit təşkilatları mikrokreditlərin verilməsi ilə məşğuldur və əmanət cəlb etmir. Əmanət cəlb etmədən müxtəlif daxili və xarici mənbələrdən vəsaitlər cəlb edərək onu mikrokreditlər formasında vətəndaşlara təqdim edirlər. Mərkəzi Bank tərəfindən istehlak və mikrokreditlərin faiz dərəcələrinin məhdudlaşdırılması BOKT-lara yüksək faizlə, istehlak kreditləri üzrə 29, mikrokreditlər üzrə 25 faizdən yüksək olmamaq üzrə kreditlər təklif etməyə imkan vermir. Bank olmayan kredit təşkilatlarının cəlb etdiyi vəsaitlərin bir qismi bahalı olduğundan, nisbətən aşağı faizlə təklif yüksək gəlir əldə etməyə imkan vermir. Buna görə də BOKT-lar Mərkəzi Banka mərkəzləşdirilmiş kredit resursları ilə bağlı müraciət edib. Mərkəzi Bank isə BOKT-lara bu kreditləri vermir. Mərkəzləşdirilmiş kreditlər məhz banklara təqdim olunur. Bu da bir məsələni gündəmə gətirir ki, BOKT-ların Mərkəzi Bankdan kredit cəlbinə ehtiyac var.

Çünki Mərkəzi Bankın ucuz kreditləri bu təşkilatlara nisbətən daha ucuz vəsaitlər cəlb etməyə və faiz dərəcələrinin məhdudlaşdığı indiki halda mənfəətlərini qoruyub saxlamağa imkan verəcək. Mərkəzi Bank prosesə müdaxilə etməsə, BOKT-ların bir qismi bağlanacaq". İqtisadçının sözlərinə görə, bank olmayan kredit təşkilatlarının bağlanması mikrokredit bazarında təkliflərin azalmasına gətirib çıxara bilər: "Çünki belə təşkilatlar coğrafi baxımdan kifayət qədər geniş miqyasda fəaliyyət göstərir. Bu baxımdan da BOKT-ların bazardan çıxarılması arzuolunan deyil. Bu, mikrokredit bazarında təklifin azalmasına gətirib çıxara bilər. 2014-cü ildə belə təşkilatların sayı 160 idi. Hazırda isə 157-dir. Bu azalmaların davam edəcəyi istisna deyil".

Tahir TAĞIYEV